Biriktiricilik Bozukluğu Nedir?

Bu başlıkta önce iki düzeltme gerekiyor.

“Dispozofobi” yaygın kullanılan bir terim ancak tanı sistemlerinde yer almıyor. Ayrıca bir fobi değil, çünkü tabloda korku değil kayıp ve karar verme güçlüğü merkezde.

“Kompulsif biriktirme” ifadesi de artık ayrı bir başlık. Bu tablo uzun süre obsesif kompulsif bozukluğun bir alt tipi olarak görüldü. Güncel sınıflandırmada biriktiricilik bozukluğu olarak ayrı bir tanı hâline geldi.

Ayrılmasının sebebi şu: bu tabloda takıntılı düşünceler ve yatıştırıcı ritüeller belirgin değil. İşleyiş farklı.

Tanım

Biriktiricilik bozukluğu, eşyaları elden çıkarmakta süregiden bir güçlükle tanımlanıyor.

Tanı ölçütleri şunlar.

Elden çıkarmada süregiden güçlük. Eşyaların gerçek değerinden bağımsız olarak.

Güçlüğün nedeni. Eşyaları saklama ihtiyacı ve elden çıkarmanın yol açtığı sıkıntı.

Birikim. Eşyaların yaşam alanlarını doldurması ve o alanların amaçlanan biçimde kullanılamaz hâle gelmesi.

İşlevsellikte bozulma ya da güvenlik riski.

Başka bir tabloyla açıklanamaması.

Ayrıca iki belirteç tanımlanıyor: aşırı toplama davranışının bulunup bulunmadığı ve kişinin tabloya dair içgörüsünün düzeyi.

Son madde önemli. Bu tabloda kişilerin bir bölümü durumu bir sorun olarak görmüyor. Bu, başvuruyu geciktiren temel etken.

Koleksiyonculuktan Farkı

Bu ayrım sık soruluyor.

Koleksiyonda eşyalar seçilerek toplanıyor, belirli bir tema var, düzenli tutuluyor, sergileniyor ve yaşam alanı işlevini koruyor. Kişi bundan keyif alıyor.

Bu tabloda eşyalar seçilmeden birikiyor, düzen kurulamıyor, ulaşılamaz hâle geliyor ve yaşam alanı kullanılamıyor. Kişi çoğu zaman durumdan rahatsız oluyor ancak değiştiremiyor.

Bir de karışıklık ile birikim arasında fark var. Dağınık bir ev bu tanıya girmiyor. Belirleyici olan alanların amaçlanan biçimde kullanılamaz hâle gelmesi: yatakta uyunamaması, mutfakta yemek yapılamaması, banyoya girilememesi.

Altındaki Düşünceler

Bu bölüm, davranışı anlamlandırmayı sağlıyor.

İleride gerekli olacağı düşüncesi. “Bir gün lazım olur.” Bu, en sık bildirilen düşünce.

İsraf kaygısı. Kullanılabilir bir şeyi atmanın yanlış olduğu düşüncesi.

Duygusal anlam. Eşyanın bir kişiyle, bir dönemle ya da bir anıyla bağlantılı olması. Atmak, o bağı kaybetmek gibi yaşanıyor.

Kimlikle bağ. Eşyaların kişinin kendisinin bir parçası olarak görülmesi.

Sorumluluk duygusu. Eşyanın israf edilmemesi gerektiğine dair güçlü bir sorumluluk hissi.

Karar verme güçlüğü. Bu, tablonun en belirleyici bileşenlerinden biri. Neyin atılacağına karar vermek yoğun bir zorlanma üretiyor ve karar erteleniyor.

Bilgi kaybı korkusu. Gazete, dergi ve kâğıt birikiminde sık. “İçinde önemli bir bilgi olabilir.”

Bu düşüncelerin hiçbiri kendi başına anlamsız değil. Sorun, yoğunlukları ve karar vermeyi imkânsız kılmaları.

Nasıl Görünüyor

Birikim. Kâğıt, gazete, kıyafet, kap, ambalaj, elektronik eşya, yiyecek.

Alanların kaybı. Odaların kullanılamaz hâle gelmesi.

Ulaşılamama. Aranan bir şeyin bulunamaması ve bu nedenle yenisinin alınması.

Toplama davranışı. Bir grupta bedava eşya toplama ya da aşırı satın alma da bulunuyor.

Utanç ve gizleme. Bu, tablonun en belirgin duygusal bileşeni. Eve kimsenin çağrılmaması, tamir ve bakım işlerinin yaptırılamaması, sosyal yaşamın daralması.

Aile içi çatışma. Bu tabloda en sık dile getirilen sonuç.

Güvenlik riskleri. Yangın riski, düşme riski, hijyen sorunları, haşere. İleri tablolarda bu riskler ciddi düzeye ulaşabiliyor.

Ayırt Edilmesi Gerekenler

Obsesif kompulsif bozukluk. Bazı kişilerde biriktirme, bulaşma korkusu ya da bir ritüelin parçası olarak ortaya çıkıyor. Bu tabloda biriktirme bir kaygıyı yatıştırma davranışı. Ayrımı yapan şey, biriktirmenin kişiye keyif verip vermediği ve altındaki mekanizma.

Depresyon. Çökkünlük döneminde ev düzeninin bozulması sık. Fark, burada eşyaya bağlanma ve atamama olmaması.

Nörolojik tablolar. Sonradan başlayan biriktirme davranışında, özellikle ileri yaşta, bilişsel değerlendirme gerekiyor. Bazı demans tablolarında bu davranış görülebiliyor.

Şizofreni ve psikotik tablolar. Biriktirme bir sanrı bağlamında olabiliyor.

Otizm spektrum bozukluğu. Nesnelere yönelik yoğun bağlılık ve düzen ihtiyacı farklı bir işleyişe sahip.

Ekonomik koşullar. Yoksunluk deneyimi yaşamış kişilerde eşya saklama davranışı bir uyum tepkisi olabiliyor. Bu ayrım, tanının bir etiket olarak kullanılmasını önlemek açısından önemli.

Diyojen tablosu. Öz bakımın da bozulduğu, evin ihmal edildiği ve genellikle ileri yaşta görülen ayrı bir tabloyu diyojen sendromu nedir yazısında ele aldım.

Seyir

Başlangıç. Belirtiler çoğu zaman ergenlik ya da erken erişkinlikte başlıyor.

İlerleyici seyir. Tablo yıllar içinde yavaşça ağırlaşıyor.

Geç fark edilme. Başvuru genellikle orta yaştan sonra ve çoğu zaman bir yakın tarafından başlatılıyor.

Tetikleyici olaylar. Bir kayıp, taşınma, ayrılık ya da emeklilik sonrasında hızlanma sık bildiriliyor.

Bu geç fark edilme, tedaviyi de zorlaştırıyor. Uzun süre yerleşmiş bir düzeni değiştirmek daha zor oluyor.

Tedavi

Bu tabloda tedavi mümkün ancak süreç uzun ve kendine özgü zorlukları var.

İçgörü sorunu. Kişi durumu bir sorun olarak görmeyebiliyor. Başvuru çoğu zaman aile baskısı ya da bir dış zorunlulukla oluyor.

Karar verme çalışması. Tedavinin merkezinde. Neyin kalacağına ve neyin gideceğine karar verme becerisi üzerine kurulu bir çalışma.

Kademeli ayıklama. Küçük ve sonuçları düşük alanlardan başlayarak. Bu çalışma kişiyle birlikte ve onun hızında yürütülüyor.

Eşyaya yüklenen anlamın ele alınması. “Bunu atarsam ne kaybederim” sorusunun çalışılması.

Toplama davranışının azaltılması. Yeni eşya girişinin durdurulması, ayıklama kadar önemli.

Ev ortamında çalışma. Bu tabloda ev ortamında yürütülen çalışmalar daha etkili bulunuyor, çünkü karar verme güçlüğü ancak gerçek eşyalarla çalışıldığında görünür oluyor.

Eşlik eden tabloların ele alınması. Depresyon ve kaygı bu tabloda sık.

İlaç tedavisi. Eşlik eden tablolar için gündeme geliyor. Karar hekime ait.

Temizlik Neden Çözüm Değil

Bu, yakınların en sık başvurduğu ve en çok zarar veren yol.

Kişinin izni olmadan yapılan temizlik üç sonuç üretiyor.

Güven kalıcı biçimde zedeleniyor. Bu, sonraki her çalışmayı zorlaştırıyor.

Ciddi bir sıkıntı yaşanıyor. Bu deneyim, kişi tarafından travmatik olarak tarif edilebiliyor.

Birikim geri geliyor. Altta yatan karar verme güçlüğü ve eşyaya yüklenen anlam çalışılmadığı için, alan kısa sürede yeniden doluyor.

Tek istisna, ciddi ve acil bir güvenlik riskinin bulunduğu durumlar. Bu tabloda bile, mümkün olduğunca kişiyle birlikte yürütmek gerekiyor.

Yakınları İçin

Zorla atmayın. Yukarıdaki nedenlerle.

Alay etmeyin ve utandırmayın. Utanç zaten tablonun en belirgin bileşeni ve gizlemeyi artırıyor.

Küçük alanlardan başlayın. Tüm evi hedeflemek yerine tek bir raf ya da tek bir çekmece.

Kararı ona bırakın. Sizin neyi gereksiz bulduğunuz belirleyici değil.

Yeni eşya girişini konuşun. Ayıklama kadar önemli.

Güvenlik risklerini önceleyin. Yangın, düşme ve hijyen riskleri ayrı bir başlık ve gerektiğinde ilgili birimlerden destek alınabiliyor.

İlerlemeyi görün. Bu tabloda değişim yavaş. Küçük bir alanın boşaltılması bile bir kazanım.

Kendi sınırınızı koruyun. Ortak yaşam alanları için sınır koymak, kişiyi suçlamadan yapılabilir.

Kendi desteğinizi alın. Bu tabloda yakınların taşıdığı yük gerçek ve aile çatışması sık.

İleri Yaşta

Bu grup ayrıca ele alınmayı hak ediyor.

İleri yaşta başlayan ya da hızlanan biriktirme davranışında önce tıbbi ve bilişsel değerlendirme gerekiyor.

Değerlendirilmesi gerekenler şunlar: bilişsel gerileme, demans tabloları, çökkünlük, kayıp sonrası dönem ve öz bakımın da bozulduğu tablolar.

Ayrıca bu yaşta güvenlik riskleri daha ciddi sonuç doğuruyor: düşme, yangın ve acil durumda eve ulaşılamaması.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda çalışmaya eşyadan değil karar vermekten başlıyorum, çünkü asıl güçlük atma isteksizliği değil karar verememe. Yakınlarla çalışırken zorla temizlik konusunu erken ele alıyorum, çünkü bu en sık başvurulan ve güveni kalıcı biçimde zedeleyen yol. Kimseden bir anda evini boşaltmasını istemiyorum, küçük ve taşınabilir alanlardan ilerliyoruz.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Yaşam alanları amaçlanan biçimde kullanılamaz hâle geldiyse
• Eşyaları elden çıkarmak yoğun sıkıntı üretiyorsa
• Eve kimseyi çağıramıyorsanız
• Aile içinde bu konu sürekli çatışma üretiyorsa
• Yangın, düşme ya da hijyen riski oluştuysa
• Biriktirme davranışı ileri yaşta ve sonradan başladıysa, bu durumda önce tıbbi değerlendirme
• Tabloya çökkünlük ya da kaygı belirtileri eşlik ediyorsa
• Öz bakım da etkilenmeye başladıysa

Eşyaları elden çıkarmak dayanılmaz geliyorsa bu bir düzensizlik değil. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.