Terapide Etik Çerçeve ve Danışan Hakları

Terapiye başlarken çoğu kişinin aklından geçen ama sormaya çekindiği sorular var: Anlattıklarım nereye gidiyor? Not tutuluyor mu? İstemediğim bir şeyi söylemek zorunda mıyım? Bırakmak istersem ne olur?

Bu sayfa o soruların cevabını veriyor. Terapinin bir çerçevesi var ve o çerçeveyi bilmek danışanın hakkı.

Etik Çerçeve Nereden Geliyor?

Türkiye’de psikologlar için etik kurallar, Türk Psikologlar Derneği’nin 2004 yılında yayımladığı Etik Yönetmelik ile tanımlanmıştır. Yönetmelik üç bölümden oluşur: genel ilke ve kurallar, özel çalışma alanlarına ilişkin kurallar, ve etik meselelerin çözümü.

Mesleğin yasal tanımı ise ayrı bir yerde: 1219 sayılı kanun. Unvanların ne anlama geldiğini klinik psikolog kimdir sayfasında anlattım.

Yönetmeliğin dayandığı temel kavramlar şunlar: saygı, yetkinlik, sorumluluk, dürüstlük ve gizlilik.

Gizliliğin Sınırları

Çoğu sitede “görüşmeleriniz gizlidir” yazar ve orada biter. Doğru ama eksik. Gizliliğin sınırları var ve bunu başından bilmek sizin hakkınız.

Kural: Terapist, danışanla ilgili edindiği tüm bilgiyi gizli tutmakla yükümlüdür. Adınız, anlattıklarınız, geldiğiniz bile üçüncü kişilerle paylaşılmaz.

İstisnalar: Bunlar keyfî değil, yasada ve etik yönetmelikte tanımlıdır.

• Danışanın kendisine ya da bir başkasına yönelik yakın ve ciddi zarar riski
• Çocuğun ya da kendini koruyamayacak durumdaki bir kişinin istismarı ya da ihmali
• Mahkeme kararı ya da yasal zorunluluk

İstisna durumunda bile paylaşılan bilgi, o durumu gidermek için gereken en az bilgiyle sınırlıdır. Ve mümkün olduğunda danışan bundan haberdar edilir.

Bu üç madde ilk görüşmede size anlatılmalı. Anlatılmadıysa sorun.

Bilgilendirilmiş Onam

Terapiye “evet” demek, neye evet dediğinizi bilmeyi gerektiriyor. İlk görüşmede şunların netleşmesi gerekir:

• Sürecin nasıl işleyeceği ve hangi yöntemle çalışılacağı
• Seans süresi, sıklığı ve ücret
• İptal ve gecikme kuralları
• Gizliliğin kapsamı ve yukarıdaki istisnalar
• Kayıt tutuluyorsa nasıl tutulduğu ve nasıl korunduğu

Bunları sormak “zor danışan” olmak değil. Tersine, çerçevesi net olan bir süreç daha güvenli yürüyor.

Kayıtlar

Süreci takip edebilmek için not tutulur. Bu notlar meslek etiği ve KVKK kapsamında korunur; üçüncü kişilerle paylaşılmaz, reklam ya da eğitim malzemesi olarak kullanılmaz.

Kendi dosyanız hakkında bilgi isteme hakkınız var. Kişisel verilerinizin nasıl işlendiğini KVKK aydınlatma metninde ayrıca yazdım.

Sınırlar ve Çifte İlişki

Terapist ile danışan arasında arkadaşlık, ticari ilişki, romantik ya da cinsel yakınlık kurulmaz. Sosyal medyada takipleşme, seans dışında özel mesajlaşma, ortak iş yapma da bu kapsama girer.

Bu kuralın sebebi mesafe sevgisi değil. Terapide doğası gereği eşit olmayan bir ilişki var: bir taraf en kırılgan yerlerini anlatıyor. O asimetri başka bir ilişkiye taşındığında danışanın zarar görme ihtimali yükseliyor. Sınır, terapistin değil danışanın korunması için var.

Sokakta karşılaşırsanız selamlaşılır, ötesine geçilmez. Yanınızdaki kişiye kim olduğumu açıklamam; bu da gizliliğin parçası.

Danışan Olarak Haklarınız

• Bilgi alma hakkı. Yöntem, süre, ücret, gizlilik: hepsini sorabilirsiniz.
• Süreci başlatma ve bitirme hakkı. Terapiye devam etmek zorunda değilsiniz.
• Susma hakkı. Hazır olmadığınız bir konuyu anlatmak zorunda değilsiniz. “Bunu şimdi konuşmak istemiyorum” demek sürecin meşru bir parçası.
• Soru sorma hakkı. Terapistin eğitimini, yöntemini ve neden öyle çalıştığını sorabilirsiniz.
• İkinci görüş ve terapist değiştirme hakkı. Uyum her eşleşmede kurulmaz; değiştirmek başarısızlık değil.
• Kayıtlarınız hakkında bilgi alma hakkı.

Bir Şey Yolunda Gitmiyorsa

İlk adım söylemek. Rahatsızlığınızı seansta dile getirmek çoğu zaman sürecin en verimli konuşmasına dönüşüyor. Terapistin bunu karşılayabilmesi mesleki yetkinliğin parçası.

Söylemenize rağmen bir şey değişmiyorsa terapist değiştirmek meşru bir karar. Doğru uzmanı seçerken nelere bakılacağını psikolog seçerken nelere dikkat edilmeli sayfasında yazdım.

Açık bir etik ihlal söz konusuysa meslek örgütüne başvurabilirsiniz: sınır ihlali, gizliliğin izinsiz kırılması, yetki dışı işlem.

Bende Nasıl İşliyor

İlk görüşmenin bir bölümünü bu çerçeveyi anlatmaya ayırıyorum: gizliliğin kapsamı ve üç istisnası, seans süresi ve sıklığı, iptal kuralı, ücret. Bunları sonraya bırakmak yerine baştan konuşmak, ilerideki pürüzlerin çoğunu önlüyor.

Danışan deneyimi, görüşme içeriği ya da öncesi-sonrası anlatısı bu sitede yayınlanmaz. Türkiye’de sağlık meslek mensuplarının tanıtımını düzenleyen mevzuat buna zaten izin vermiyor; ama izin verseydi de yayınlamazdım.

İlaç gerektirdiğini düşündüğüm durumlarda psikiyatriste yönlendiriyorum. Bu ikisi birbirinin alternatifi değil.

Bir Not

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Etik yönetmeliğin tam metni Türk Psikologlar Derneği’nde, mesleğin yasal tanımı ise mevzuat.gov.tr’de yayımlanır. Kurallar değişebilir; nihai kaynak resmî metindir.