Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Bu başlıkta ailelerin karşılaştığı en büyük zorluk bilgi eksikliği değil, birbiriyle çelişen bilgi bolluğu. İnternette bulunan anlatılar arasındaki fark çok büyük ve bunların bir kısmı doğru değil.

Bu yazı tablonun ne olduğuna ve nasıl anlaşılması gerektiğine odaklanıyor. Nedenleri ve yaşa göre belirtileri otizm spektrum bozukluğu nedenleri ve belirtileri yazısında ayrıntılı ele aldım.

Tanım

Otizm spektrum bozukluğu, iki alanda birden görülen süregiden bir örüntüyle tanımlanıyor.

Sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde güçlük. Karşılıklı iletişim kurmakta zorlanma, sözel olmayan iletişimin farklı kullanılması ve ilişki kurup sürdürmede güçlük.

Kısıtlı ve yineleyici davranış, ilgi ya da etkinlik örüntüleri. Yineleyici hareketler, aynılıkta ısrar, yoğun ve dar odaklı ilgi alanları ve duyusal uyaranlara karşı olağandışı tepkiler.

Belirtilerin erken gelişim döneminde başlaması ve günlük işlevselliği etkilemesi gerekiyor. Belirtiler bazen sosyal talepler artana kadar tümüyle belirginleşmiyor. Bu yüzden bir kısım kişi ilk tanısını okul çağında, hatta yetişkinlikte alıyor.

Otizm bir nörogelişimsel farklılık. Yani beynin bilgiyi işleme biçimindeki bir farklılıktan söz ediliyor. Geçen ya da iyileşen bir hastalık gibi ele alınmıyor.

Neden Spektrum

Bu sözcük yalnızca bir ağırlık ölçeğini anlatmıyor.

Aynı tanıyı alan iki kişi arasındaki fark çok büyük olabiliyor. Biri üniversite okuyup bağımsız yaşarken diğeri günlük yaşamının her adımında desteğe ihtiyaç duyabiliyor.

Ayrıca aynı kişide alanlar arasında da fark var. Bir kişi akıcı konuşabilirken karşılıklı sohbeti sürdürmekte zorlanabiliyor, ya da akademik olarak çok başarılıyken duyusal uyaranlara karşı ciddi güçlük yaşayabiliyor.

Bu yüzden “otizmli çocuk şöyledir” biçimindeki her genelleme yanlış oluyor. Tanı ortak bir çerçeve veriyor, kişiyi tarif etmiyor.

DSM-5-TR bu farkı destek düzeyleriyle tanımlıyor. Üç düzey var ve düzey kişinin ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğunu gösteriyor. Destek düzeyi zamanla ve ortama göre değişebiliyor.

Belirtiler Nasıl Görünüyor

Sosyal iletişim alanında. Göz temasının farklı kullanılması, ismine tepki vermeme, ortak dikkatin zayıf olması, karşılıklı sohbeti sürdürmekte zorlanma, jest ve mimiklerin sınırlı kullanımı, akran ilişkisi kurmakta güçlük, sözel olmayan ipuçlarını okumakta zorlanma.

Kısıtlı ve yineleyici örüntülerde. El çırpma ve sallanma gibi yineleyici hareketler, nesneleri sıraya dizme, aynı sözcük ya da cümleleri tekrarlama, rutinde değişikliğe karşı belirgin tepki, çok dar ve yoğun ilgi alanları.

Duyusal alanda. Sese, ışığa, dokunmaya ya da kokuya karşı beklenenden yüksek veya düşük duyarlılık. Bu başlık günlük yaşamı en çok etkileyen ancak en az bilinen alanlardan biri. Kalabalık bir alışveriş merkezinde yaşanan güçlük çoğu zaman davranış sorunu olarak okunuyor, oysa altında duyusal yüklenme bulunuyor.

Sık Karşılaşılan Yanlış Bilgiler

“Otizmli çocuklar sevgi göstermez.” Doğru değil. Bağlanma kurulmuyor değil, farklı biçimde ifade ediliyor.

“Hepsinde üstün bir yetenek vardır.” Belirli alanlarda olağandışı beceriler görülebiliyor ancak bu durum azınlıkta.

“Otizm soğuk ebeveynlikten kaynaklanır.” Bu görüş onlarca yıl önce terk edildi ve bilimsel dayanağı bulunmuyor.

“Aşılar otizme yol açar.” Bu iddianın dayandırıldığı çalışma geri çekildi ve yazarının tıp lisansı iptal edildi. Milyonlarca çocuğu kapsayan çok sayıda çalışma böyle bir ilişki olmadığını gösterdi.

“Ekran otizme neden olur.” Yoğun ekran kullanımı dil gelişimini olumsuz etkileyebiliyor ancak otizmin nedeni değil.

“Otizm çocuklukta kalır.” Kalmıyor. Yaşam boyu süren bir tablo, görünümü yaşla birlikte değişiyor.

“Konuşmuyorsa anlamıyordur.” Konuşmanın olmaması anlamanın olmadığı anlamına gelmiyor ve bu varsayım kişiye yapılan en büyük haksızlıklardan biri.

Eşlik Eden Tablolar

Otizm çoğu zaman tek başına bulunmuyor. Eşlik eden tabloların ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor, çünkü yaşam kalitesindeki en hızlı değişim genellikle bu alanlarda sağlanıyor.

Kaygı bozuklukları. Otizmli kişilerde belirgin biçimde daha sık görülüyor.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Sık birliktelik gösteriyor ve iki tanı birlikte konabiliyor.

Depresyon. Özellikle ergenlik ve yetişkinlik döneminde artıyor.

Zihinsel yetersizlik. Bir grupta eşlik ediyor, önemli bir grupta ise etmiyor.

Uyku sorunları. Çok yaygın ve gündüz işlevselliğini doğrudan etkiliyor.

Beslenme güçlükleri. Çoğu zaman duyusal duyarlılıkla ilişkili, seçici yeme örüntüsü sık.

Epilepsi. Genel nüfusa göre daha sık görülüyor.

Sindirim sorunları.

Yaşam Boyu Seyir

Otizm çocuklukla sınırlı bir tablo değil. Görünümü yaşla birlikte değişiyor.

Erken çocukluk. Sosyal iletişim ve dil alanındaki farklılıklar en görünür dönem.

Okul çağı. Akademik talepler ve akran ilişkileri belirginleştikçe güçlükler yer değiştiriyor. Bu dönemde akran dışlanması ciddi bir risk başlığı.

Ergenlik. Sosyal karmaşıklık artıyor ve kişi farkını daha net görüyor. Kaygı ve çökkünlük bu dönemde yükseliyor.

Yetişkinlik. İş yaşamı, bağımsız yaşam ve yakın ilişkiler öne çıkıyor. Bu dönemde ilk kez tanı alan kişi sayısı azımsanmayacak düzeyde. Yıllarca yanlış anlaşılmış olmanın bıraktığı iz de çoğu zaman ayrı bir çalışma konusu.

Bu başlıkta yetişkinlik dönemine odaklanan yazılara da bakabilirsiniz: asperger sendromu nedir nasıl anlaşılır ve asperger sendromu tedavi edilir mi.

Destek Nasıl Kurgulanıyor

Otizmi ortadan kaldıran bir tedavi yok. Bu cümle umutsuzluk değil, hedefin doğru konması anlamına geliyor.

Destek iki yönde çalışıyor: kişinin işlevselliğini artırmak ve eşlik eden tabloları ele almak.

Erken müdahale programları. Erken dönemde başlayan, yoğun ve gelişim odaklı programların işlevsellik üzerinde etkili olduğu gösterilmiş durumda.

Dil ve konuşma terapisi. Konuşmanın yanı sıra alternatif iletişim yöntemlerini de kapsıyor.

Ergoterapi. Duyusal düzenleme ve günlük yaşam becerileri.

Özel eğitim. Çocuğun ihtiyacına göre planlanan eğitim desteği.

Aile çalışması. Ailenin tabloyu anlaması ve evdeki iletişimi kurabilmesi, sonucu belirgin biçimde etkiliyor.

Ruhsal destek. Eşlik eden kaygı ve çökkünlük için, kişinin işleyişine uyarlanmış biçimde.

İlaç tedavisi. Otizmin kendisi için değil, eşlik eden tablolar için ve hekim kararıyla.

Kanıtlanmamış yöntemler bu alanda oldukça yaygın. Özel diyetler, ağır metal arındırma ve benzeri uygulamalar için yeterli kanıt bulunmuyor, bir kısmı ise doğrudan zararlı. Bir yöntemin önerildiği yerde kanıt düzeyini sormak ailenin en temel hakkı.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda tanı koyma ve tıbbi süreç ayrı bir alan, ben o süreçle birlikte çalışıyorum. Önceliğim kişiyi nörotipik bir kalıba uydurmak değil, kendi işleyişiyle daha rahat bir yaşam kurmasına yardım etmek. Eşlik eden kaygı ve çökkünlüğü öne alıyorum, çünkü yaşam kalitesindeki en belirgin değişim orada oluyor. Göz teması kurmayı ya da doğal görünmeyi kişinin kendisi istemedikçe hedef olarak koymuyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• 12 ayda ismine tepki, işaret etme ve jest yoksa
• 18 ayda taklit oyunu ve anlamlı sözcük yoksa
• Kazanılmış bir dil ya da sosyal beceri kaybedildiyse
• Göz teması ve ortak dikkat belirgin biçimde zayıfsa
• Rutin değişikliklerine karşı günlük yaşamı kısıtlayan tepkiler varsa
• Duyusal uyaranlar günlük işleyişi bozuyorsa
• Yetişkinlikte sosyal ilişkilerde süregiden ve açıklanamayan bir güçlük yaşıyorsanız
• Tabloya kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunu eşlik ediyorsa

Erken müdahale sonucu belirgin biçimde değiştiriyor. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.