Nevrotiklik Nedenleri ve Belirtileri

Bu yazı nevrotikliğin nereden geldiğine ve günlük yaşamda nasıl göründüğüne odaklanıyor.

Kavramın kendisini ve neden bir bozukluk olmadığını nevrotiklik nedir yazısında ele aldım.

Kısaca tekrar etmek gerekirse: nevrotiklik bir kişilik boyutu. Olumsuz duyguları ne sıklıkta ve ne yoğunlukta yaşama eğilimini tarif ediyor. Herkeste belirli bir düzeyde bulunuyor.

Kalıtsal Bileşen

İkiz çalışmaları bu boyutun belirli bir kalıtsal pay taşıdığını gösteriyor.

Ancak kalıtım tabloyu tek başına açıklamıyor. Geri kalan pay çevresel etkenlere ait.

Kalıtımla aktarılan şey bir tanı değil, bir eğilim: duygusal tepkinin ne kadar hızlı yükseldiği ve ne kadar sürede yatıştığı.

Bu eğilim bebeklik döneminden itibaren gözlenebiliyor. Bazı bebekler uyaranlara daha yoğun tepki veriyor ve daha zor yatışıyor. Bu, mizaç düzeyinde bir fark.

Burada önemli bir nokta var: bu eğilim bir sonuç değil, bir başlangıç noktası. Nasıl karşılandığı, nereye gideceğini belirliyor.

Erken Dönem Deneyimleri

Duygunun karşılanma biçimi. Duygusu adlandırılan ve düzenlenmesine yardım edilen bir çocuk ile duygusu geçersiz kılınan bir çocuk farklı yerlere gidiyor.

Öngörülemeyen ortam. Aynı davranışa her seferinde farklı tepki verilen bir evde büyümek, sürekli tetikte olmayı öğretiyor.

Aşırı koruma. Zorluktan tümüyle korunan bir çocukta baş etme kapasitesi gelişmiyor ve dünya tehlikeli bir yer olarak kodlanıyor.

Koşullu sevgi. Değerin performansa bağlanması, hata yapmaya karşı yoğun bir kaygı üretiyor.

Modelleme. Bu, en az konuşulan ve belki en etkili olan. Endişeli bir ebeveyni izleyen çocuk, yalnızca endişeyi değil tehdit değerlendirmesini de öğreniyor. Hangi durumun tehlikeli sayılacağı, bu gözlemle ediniliyor.

Kaçınmaya izin verilmesi. Zorlandığı durumdan kaçınmasına sürekli izin verilen bir çocukta, kaygının kendiliğinden düştüğü hiç deneyimlenmiyor.

Zorlayıcı yaşantılar. Kayıplar, ağır hastalıklar, travmatik deneyimler.

Bu maddelerin hiçbiri ailelerin suçlanması için değil. Çoğu, iyi niyetle yapılan ve sonucu fark edilmeyen davranışlar.

Sürdüren Etkenler

Bu bölüm önemli, çünkü değişimin nerede mümkün olduğunu gösteriyor.

Nevrotikliği yüksek tutan şey yalnızca geçmiş değil. Bugünkü davranışlar da tabloyu sürdürüyor.

Kaçınma. Kaygı üreten durumdan uzak durmak kısa vadede rahatlatıyor. Ancak kaygının kendiliğinden düşeceği bilgisi hiç edinilmiyor. Kaçınılan alan zamanla genişliyor.

Güvence arama. Sürekli sorma, kontrol etme ve araştırma. Her güvence kısa süreli bir rahatlama üretiyor ve bu rahatlama, güvence arama ihtiyacını pekiştiriyor.

Endişeyi bir hazırlık sanmak. “Düşünürsem hazırlıklı olurum” inancı, endişeyi işlevsel gösteriyor. Oysa endişe çoğu zaman hiçbir şeyi çözmüyor, yalnızca sürüyor.

Aşırı hazırlık. Her ihtimale karşı hazırlanmak, belirsizliğe tahammülü daha da düşürüyor.

Uyku yetersizliği. Hem sonuç hem de her belirtiyi büyüten etken.

Kafein ve alkol. İkisi de bu tabloyu ağırlaştırıyor.

Bu davranışlar üzerinde çalışılabiliyor ve bu, en somut değişim alanı.

Günlük Yaşamdaki Belirtiler

Zihinsel alan

• Sürekli endişe ve olumsuz sonuçları önceden düşünme
• “Ya olursa” biçiminde ilerleyen düşünce zincirleri
• Karar vermede zorlanma
• Aynı konuyu tekrar tekrar düşünme
• Zihnin gece kapanmaması
• Geçmişteki bir konuşmayı defalarca gözden geçirme

Duygusal alan

• Duygunun hızlı yükselmesi ve yavaş yatışması
• Kolay incinme
• Suçluluk ve utanç duygusuna yatkınlık
• Kendine yönelik sert bir iç ses
• Öfkenin ardından gelen pişmanlık

Bedensel alan

• Kas gerginliği, özellikle boyun ve omuz
• Diş sıkma
• Baş ağrısı
• Mide ve bağırsak yakınmaları
• Çarpıntı ve göğüste sıkışma
• Uykuya dalamama
• Sürekli yorgunluk

Bu belirtiler gerçek ve ölçülebilir karşılıkları var. Ancak benzer belirtiler üreten tıbbi tabloların ayırt edilmesi gerekiyor, bu yüzden ilk adım tıbbi değerlendirme.

Davranışsal alan

• Kaçınma
• Erteleme
• Sürekli kontrol etme
• Aşırı hazırlık
• Onay arama
• Hayır diyememe
• Sosyal ortamlardan çekilme

İlişkilerdeki Görünümü

Bu başlık ayrıca ele alınmayı hak ediyor.

Zihin okuma. Karşı tarafın niyeti hakkında olumsuz tahminler.

Küçük işaretlere aşırı duyarlılık. Ses tonundaki bir değişim, geç dönen bir mesaj.

Sürekli güvence isteme.

Çatışmadan kaçınma. Kısa vadede rahatlatıyor, uzun vadede kırgınlık biriktiriyor.

Reddedilmeye duyarlılık.

Bu örüntüler, ilişkilerde tekrarlayan bir gerginlik üretebiliyor. Bu bağlantıyı terk edilme korkusu nasıl yenilir yazısında ele aldım.

Ne Zaman Bir Tabloya Dönüşüyor

Yüksek nevrotiklik tek başına bir tanı değil. Ancak belirli tablolar için bilinen bir yatkınlık etkeni.

Eşiği belirleyen ölçütler şunlar.

Süreklilik. Belirtiler aylardır sürüyor ve azalmıyor.

Kontrol edilemezlik. Endişe durdurulamıyor.

İşlevsellikte bozulma. Uyku, iş, ilişkiler ve günlük yaşam etkileniyor.

Kaçınmanın yaygınlaşması. Yapılmayan şeylerin listesi uzuyor.

Bedensel belirtilerin sürekliliği.

Bu ölçütler karşılandığında tanımlı bir tablodan söz ediliyor: yaygın kaygı bozukluğu, panik bozukluk, sosyal kaygı bozukluğu ya da depresyon.

Bu tabloların etkinliği gösterilmiş tedavileri bulunuyor.

Azaltan Etkenler

Uyku düzeni. En çok fark yaratan tek başlık. Uyku yetersizliği tüm belirtileri doğrudan yükseltiyor.

Fiziksel etkinlik. Kaygı ve duygudurum üzerinde etkisi en iyi gösterilmiş destekleyici yaklaşımlardan biri.

Kaçınmanın kademeli azaltılması. Kaçınılan bir durumla küçük adımlarla temas kurmak ve kaygının kendiliğinden düştüğünü deneyimlemek.

Güvence aramanın azaltılması. Bir kontrolü ertelemek ve sonucu izlemek.

Endişe zamanı belirlemek. Endişeye belirli bir zaman ayırmak ve gün içine yayılmasını engellemek.

Düşünceyi sınamak. Olumsuz tahminleri bir gerçek değil bir tahmin olarak ele almak.

Belirsizliğe tahammül çalışması. Bu, kaygı çalışmasının merkezinde yer alan alan.

Kafein ve alkolü sınırlamak.

Kendine yönelen iç sesi ele almak.

Bu başlıkları 7 adımda stres yönetimi yazısında da ayrıca ele aldım.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda önce belirtilerin süregiden bir eğilim mi yoksa tanımlı bir tablo mu olduğunu ayırıyorum, çünkü ikisi farklı çalışma gerektiriyor. Ardından bugün tabloyu sürdüren davranışlara bakıyoruz: kaçınma, güvence arama ve aşırı hazırlık. Bunlar kısa vadede rahatlatıp eğilimi büyütüyor. Kimseden endişelenmemesini istemiyorum, bu ulaşılamaz bir hedef.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Endişe kontrol edilemez hâle geldiyse ve aylardır sürüyorsa
• Uyku düzeni belirgin biçimde bozulduysa
• Bedensel belirtiler süreklilik kazandıysa
• Kaçınma nedeniyle yaşam alanınız daraldıysa
• Kontrol ve güvence arama davranışlarını durduramıyorsanız
• İş ve sosyal yaşamınız etkilendiyse
• Panik atak yaşıyorsanız
• Çökkünlük belirtileri iki haftayı aştıysa

Sürekli tetikte olma hâli yorucu ve azaltılabiliyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.