Antisosyal Kişilik Bozukluğu Gelişim Süreçleri ve Yaşamı

Bu yazı tablonun nasıl geliştiğine ve yaşam boyunca nasıl seyrettiğine odaklanıyor.

Belirtileri, tanı ölçütlerini ve tedaviyi antisosyal kişilik bozukluğu belirtileri ve tedavisi yazısında ele aldım.

Bu ayrımın bir işlevi var: gelişim sürecini anlamak, erken müdahalenin neden bu kadar belirleyici olduğunu da açıklıyor.

Yaygın Kabul Gören Model

Bu alanda tek bir neden yok. Kalıtsal yatkınlık ile erken dönem çevresel etkenlerin birlikte çalıştığı bir model tanımlanıyor.

Kalıtsal bileşen. İkiz ve evlat edinme çalışmaları belirli bir kalıtsal pay gösteriyor. Aktarılan şey bir tanı değil, mizaç düzeyindeki eğilimler: yüksek dürtüsellik, düşük kaygı yatkınlığı ve yüksek heyecan arayışı.

Nörobiyolojik farklılıklar. Dürtü kontrolü ve sonuç değerlendirmesiyle ilişkili sistemlerde farklılıklar tanımlanıyor. Ayrıca bu tabloda otonom uyarılmışlığın daha düşük olduğu bildiriliyor. Bu, cezadan öğrenmenin neden zayıf olduğunu açıklayan bulgulardan biri.

Çevresel etkenler. Bu grup en az kalıtım kadar belirleyici.

Modelin özü şu: yatkınlık tek başına yeterli değil. Aynı yatkınlığa sahip bir çocuk, destekleyici bir ortamda tümüyle farklı bir yere gidebiliyor.

Çevresel Etkenler

Tutarsız ve öngörülemeyen disiplin. Aynı davranışa bazen tepki gösterilen, bazen görmezden gelinen bir ortam. Bu, kuralın ne olduğunu öğrenmeyi imkânsız kılıyor.

Sert ve cezalandırıcı disiplin. Fiziksel ceza, bu tabloyla en tutarlı ilişkilendirilen etkenlerden biri. Saldırganlığı azaltmıyor, öğretiyor.

İhmal ve denetimsizlik. Nerede olduğu, kimlerle olduğu ve ne yaptığı izlenmeyen bir çocuk.

İstismar ve şiddete tanıklık.

Ebeveynde madde kullanımı ya da suç öyküsü. Hem kalıtsal hem öğrenilmiş bir aktarım söz konusu.

Sık bakım veren değişimi. Erken dönemde tutarlı bir bakım ilişkisinin kurulamaması.

Akran etkisi. Ergenlik döneminde benzer davranışların olağan sayıldığı bir grupta yer almak.

Yoksunluk ve sosyal koşullar. Bu etkenlerin varlığı, tanının bir etiket olarak kullanılmasının neden riskli olduğunu da gösteriyor.

Çocuklukta Erken İşaretler

Bu bölüm en dikkatli yazılması gereken kısım, çünkü etiketleme riski yüksek.

Baştan söylenmesi gereken şey şu: aşağıdaki davranışları gösteren çocukların büyük bölümünde bu tablo gelişmiyor.

Ancak erken dönemde değerlendirme gerektiren bulgular tanımlanıyor.

Erken başlangıçlı ve süregiden saldırganlık. Yaşa özgü bir dönem değil, süreklilik gösteren bir örüntü.

Hayvanlara yönelik zalimlik.

Mala kasıtlı zarar verme.

Sık ve amaçlı yalan söyleme.

Kurallara sistemli biçimde uymama. Okuldan kaçma, evden kaçma.

Cezadan öğrenmeme. Sonuçlar davranışı değiştirmiyor.

Duygusuz ve duyarsız özellikler. Pişmanlık göstermeme, başkalarının üzüntüsüne kayıtsızlık, duygusal ifadenin sığ olması. Bu alt grup, alanyazında ayrıca üzerinde durulan grup ve daha kalıcı bir seyirle ilişkilendiriliyor.

Bu bulgular varsa erken değerlendirme belirleyici oluyor. Erken dönemde yapılan aile temelli müdahalelerin etkinliği gösterilmiş durumda.

İki Farklı Seyir

Alanyazında yaygın olarak kullanılan bir ayrım var ve bu ayrım umut verici.

Ergenliğe sınırlı örüntü. Davranış sorunları ergenlik döneminde başlıyor ve erken erişkinlikte büyük ölçüde sona eriyor. Bu grup, sayıca daha büyük. Buradaki davranışlar çoğu zaman akran etkisi ve dönemsel dürtüsellikle ilişkili.

Yaşam boyu süren örüntü. Davranış sorunları erken çocuklukta başlıyor ve yetişkinliğe uzanıyor. Bu grup sayıca daha küçük ancak seyir daha kalıcı.

Bu ayrım pratikte önemli, çünkü ergenlik dönemindeki her davranış sorunu bir kişilik bozukluğuna işaret etmiyor.

Ayırt edici olan başlangıç yaşı ve sürekliliği.

Koruyucu Etkenler

Bu bölüm, müdahalenin nerede mümkün olduğunu gösteriyor.

En az bir güvenilir yetişkin ilişkisi. Alanyazındaki en güçlü koruyucu etken ve ebeveyn olmak zorunda değil. Bir öğretmen, bir akraba ya da bir antrenör de olabiliyor.

Tutarlı ve öngörülebilir disiplin. Sert değil, tutarlı olması belirleyici.

Denetim. Nerede ve kimlerle olduğunun bilinmesi.

Okula bağlılık. Okulla kurulan olumlu ilişki koruyucu bulunuyor.

Olumlu akran grubu.

Erken müdahale. Aile temelli programların etkinliği gösterilmiş durumda ve erken uygulandığında sonucu belirgin biçimde değiştiriyor.

Bir beceri alanında yeterlilik. Spor, müzik ya da başka bir alanda başarı deneyimi.

Bu etkenlerin çoğu üzerinde çalışılabiliyor. Bu, tablonun kaçınılmaz olmadığını gösteriyor.

Yaşa Göre Seyir

Çocukluk. Davranım sorunları görülüyor ancak tanı konmuyor. Bu dönem, müdahalenin en etkili olduğu dönem.

Ergenlik. Davranışlar yoğunlaşıyor. Madde kullanımı sık bu dönemde başlıyor. Tanı bu yaşta da konmuyor.

Erken erişkinlik. Tanının konduğu ve belirtilerin en yoğun olduğu dönem. Yasal sorunlar, iş sürdürememe ve ilişki kayıpları bu dönemde en yüksek.

Otuzlu yaşlar. Belirgin bir azalma dönemi. Suç davranışı ve saldırganlık düşüyor.

Orta yaş ve sonrası. Davranışsal belirtiler büyük ölçüde geriliyor. Süren alanlar genellikle ilişkisel güçlükler, sorumsuzluk ve yalnızlık oluyor.

Bu seyirdeki azalma, dürtüselliğin yaşla birlikte düşmesiyle ilişkilendiriliyor.

İş Yaşamı

Bu tabloda zorluk çoğu zaman yetkinlikle ilgili değil.

Zorluk üreten alanlar şunlar: otoriteyle ilişki, kurallara uyma, sürdürebilme ve öfke.

İş değiştirme sıklığı bu tabloda yüksek. Ayrıca uzun süreli işsizlik dönemleri sık görülüyor.

Buna karşılık bazı alanlarda uyum daha kolay oluyor: bağımsız çalışma imkânı olan, esnek ve yüksek uyaran içeren işler.

Aile Yaşamı

İlişki kurmak zor değil, sürdürmek zor. Bu tabloda ilişkiler çoğu zaman kolay kuruluyor ancak sürdürülemiyor.

Ekonomik sonuçlar. Sorumsuzluk ve dürtüsel kararlar, aileyi doğrudan etkiliyor.

Şiddet riski. Bu tabloda partner ve aile içi şiddet riski yüksek bulunuyor. Bu, açıkça yazılması gereken bir başlık ve bu durumda öncelik güvenlik.

Ebeveynlik. Bu, aktarım açısından en önemli başlık. Tutarsız disiplin, denetimsizlik ve sert ceza bu tabloda sık görülüyor ve bunlar bir sonraki kuşakta risk etkeni.

Bu nedenle bu tabloda ebeveynlik desteği, yalnızca kişiye değil çocuğa yönelik bir müdahale anlamına geliyor.

Bir Sonraki Kuşak

Bu başlık, önleme açısından en önemli olanı.

Aktarım hem kalıtsal hem çevresel yollarla oluyor.

Ancak bu aktarım kaçınılmaz değil. Aktarımı azaltan etkenler tanımlanmış durumda: çocuğun tutarlı bir bakım ilişkisi kurabilmesi, denetimin sağlanması, sert cezanın kullanılmaması ve en az bir güvenilir yetişkin ilişkisinin bulunması.

Bu etkenlerden bir bölümü, kişinin kendisi tedavi altında olmasa bile diğer ebeveyn ya da geniş aile tarafından sağlanabiliyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta çocuk ve ergenlerle çalışırken tanı diline hiç girmiyorum, çünkü davranım sorunu olan çocukların büyük bölümünde bu tablo gelişmiyor ve erken konan bir etiket kendi kendini gerçekleştirebiliyor. Aile temelli çalışmayı öne alıyorum, çünkü koruyucu etkenlerin çoğu orada. Yetişkinlerde çalışmayı davranışın kendi yaşamına verdiği zarar üzerinden kuruyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Çocuğunuzda erken dönemde ciddi ve süregiden davranım sorunları varsa
• Hayvanlara yönelik zalimlik ya da kasıtlı zarar verme davranışı görülüyorsa
• Cezalar ve sonuçlar davranışı hiç değiştirmiyorsa
• Ergende madde kullanımı ya da yasal sorunlar başladıysa
• Dürtüsel kararlar ciddi sonuçlar doğurmaya başladıysa
• Bir yakınınızın davranışları sizi ekonomik ya da hukuki olarak riske sokuyorsa
• Ebeveyn olarak kendi tutumunuzun aktarımı konusunda kaygılıysanız
• Tehdit ya da şiddet varsa, bu durumda öncelik güvenlik ve acil durumda 112

Böyle bir ilişkinin içindeyseniz kendinizi korumak öncelikli. Bireysel terapi sayfasında sürecin nasıl işlediğini anlattım.