Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu / DEHB

DEHB, hakkında en çok konuşulan ve en çok yanlış anlaşılan tablolardan biri. İki uçtan da baskı geliyor: bir taraf her hareketli çocuğa bu tanıyı yakıştırıyor, diğer taraf tanının kendisini reddediyor.

İkisi de doğru değil. DEHB tanımlı ölçütleri olan nörogelişimsel bir tablo ve tanı, hareketlilik gözlemine değil ayrıntılı bir değerlendirmeye dayanıyor.

Bu yazı tablonun bütününe odaklanıyor. Nedenleri dikkat eksikliği nedenleri nelerdir, çocukluk dönemindeki hiperaktif görünümü çocuklarda hiperaktivite bozukluğu, tedavi ve baş etme başlıklarını ise dikkat eksikliğini yenmek mümkün mü yazısında ayrıntılı ele aldım.

Tanım

DEHB, dikkati sürdürme, dürtü kontrolü ve etkinlik düzeyinin düzenlenmesinde süregiden güçlükle tanımlanıyor.

Tanının üç kilit koşulu var ve bu koşullar tabloyu gündelik hareketlilikten ayırıyor.

Süreklilik. Belirtiler en az altı aydır sürüyor ve gelişim düzeyine uygun değil.

Birden fazla ortam. Yalnızca okulda ya da yalnızca evde görülen bir tablo tanı ölçütünü karşılamıyor. Belirtiler en az iki ortamda bulunmalı.

İşlevsellikte etkilenme. Belirtiler akademik, sosyal ya da mesleki işlevselliği belirgin biçimde etkiliyor.

Ayrıca belirtilerin bir bölümünün 12 yaşından önce başlamış olması gerekiyor.

Bu üç koşul, tanının neden gözlemle konamayacağını da açıklıyor. Bir çocuğun bir ortamda hareketli olması tek başına bir şey ifade etmiyor.

Dikkatsizlik Belirtileri

• Ayrıntılara özen göstermeme, dikkatsizlik hataları yapma
• Dikkati sürdürmekte güçlük, özellikle tekrarlayan işlerde
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyor görünme
• Verilen yönergeleri izleyip işi bitirememe
• İşleri ve etkinlikleri düzenlemekte güçlük
• Sürekli zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma
• Eşyaları sık kaybetme
• Dış uyaranlarla kolay dikkat dağılması
• Günlük işleri unutma

Bu grup, tanının en sık gözden kaçan tarafı. Bu çocuklar sınıfta sorun çıkarmadıkları için fark edilmiyor ve çoğu zaman “hayalperest” ya da “yavaş” olarak tanımlanıyorlar. Kız çocuklarında bu görünüm daha sık ve tanının gecikmesinin başlıca sebeplerinden biri.

Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri

• Yerinde duramama, el ve ayaklarda sürekli hareket
• Oturması gereken durumlarda yerinden kalkma
• Uygunsuz durumlarda koşma ya da tırmanma
• Sessizce oynamakta güçlük
• Sürekli hareket hâlinde olma
• Aşırı konuşma
• Soru bitmeden cevap verme
• Sırasını beklemekte güçlük
• Başkalarının sözünü kesme, araya girme

Bu grup daha görünür olduğu için daha erken fark ediliyor. Ancak görünürlüğün bir dezavantajı da var: bu çocuklar sık uyarı ve ceza alıyor ve zamanla kendileri hakkında olumsuz bir tanım geliştiriyorlar.

Üç Görünüm

Dikkatsizliğin baskın olduğu görünüm. Hareketlilik belirgin değil. En sık gözden kaçan grup.

Hiperaktivite ve dürtüselliğin baskın olduğu görünüm. Okul öncesi dönemde daha sık.

Birleşik görünüm. Her iki alanda da ölçüt karşılanıyor. En sık görülen grup.

Görünüm sabit değil. Çocuklukta birleşik görünüm gösteren bir kişi, ergenlik ve yetişkinlikte dikkatsizliğin baskın olduğu tabloya geçebiliyor. Bunun sebebi hiperaktivitenin yaşla birlikte azalması.

Yaşa Göre Görünüm

Okul öncesi. Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik öne çıkıyor. Bu dönemde ayırt etmek zor, çünkü tanımlanan davranışların bir bölümü yaşa özgü. Belirleyici olan yoğunluk ve işlevsellikteki etkilenme.

İlkokul. Tanının en sık konduğu dönem. Akademik talepler ve oturarak çalışma zorunluluğu güçlükleri görünür kılıyor. Ödev süreci, unutkanlık ve akran çatışmaları başlıca sorun alanları.

Ergenlik. Hiperaktivite genellikle azalıyor ve yerini içsel bir huzursuzluk duygusuna bırakıyor. Buna karşılık zaman yönetimi, planlama ve erteleme sorunları belirginleşiyor. Riskli davranışlar ve akademik düşüş bu dönemin başlıca risk başlıkları.

Yetişkinlik. Görünüm iyice değişiyor. Dağınıklık, işleri sürdürememe, sürekli erteleme, sözünü tutamama ve duygu düzenlemede güçlük öne çıkıyor. Yetişkinlikte ilk kez tanı alan kişi sayısı azımsanmayacak düzeyde ve bu kişiler çoğu zaman yıllarca kendilerini yetersiz görerek yaşamış oluyorlar.

Neyle Karışıyor

DEHB benzeri bir tablo üretebilen çok sayıda durum var. Bu yüzden değerlendirme kapsamlı olmak zorunda.

Kaygı bozuklukları. Kaygılı bir çocuk dikkatini sürdüremiyor. Buradaki fark, dikkat sorununun kaygıyla birlikte başlaması ve kaygı azaldığında düzelmesi.

Çökkünlük. Özellikle ergenlerde dikkat ve motivasyon düşüklüğü üretiyor.

Uyku bozuklukları. Yetersiz ya da bölünmüş uyku, DEHB ile neredeyse birebir örtüşen bir tablo üretebiliyor. Değerlendirmede uyku mutlaka sorgulanmalı.

Öğrenme güçlükleri. Okuyamayan bir çocuk okuma sırasında dikkatini sürdüremiyor. Bu tabloyu disleksi nedir nasıl anlaşılır yazısında ele aldım.

İşitme ve görme sorunları. Duymayan ya da göremeyen bir çocuk dinlemiyor görünüyor.

Tiroid işlev bozuklukları ve demir eksikliği. Tıbbi değerlendirmede bakılması gereken başlıklar.

Otizm spektrum bozukluğu. Sık birliktelik gösteriyor ve iki tanı birlikte konabiliyor.

Travma ve süregiden stres. Ev içi gerginlik, şiddet ya da ihmal benzer tablo üretiyor.

Yaşa uygun hareketlilik. Özellikle okul öncesi dönemde ve sınıfın en küçük doğumlu çocuklarında bu ayrım önemli.

Eşlik Eden Tablolar

DEHB genellikle tek başına bulunmuyor.

Öğrenme bozuklukları. Sık birliktelik gösteriyor.

Kaygı bozuklukları ve çökkünlük. Özellikle uzun süre fark edilmemiş tablolarda.

Karşıt olma karşı gelme bozukluğu. Çocukluk döneminde sık.

Uyku sorunları.

Tik bozuklukları.

Yetişkinlikte madde kullanımı riski. Tedavi edilmemiş tabloda risk daha yüksek.

Eşlik eden tabloların ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor, çünkü yalnızca DEHB’ye yönelik bir yaklaşım bu durumlarda yetersiz kalıyor.

Tanı Süreci

Klinik görüşme. Gelişim öyküsü, belirtilerin başlangıcı ve seyri.

Aile ve öğretmen bilgisi. Birden fazla ortamdan bilgi alınması tanının koşullarından biri.

Standart ölçekler. Aile ve öğretmen tarafından doldurulan ölçekler süreci destekliyor.

Tıbbi değerlendirme. İşitme, görme, uyku ve tıbbi nedenlerin dışlanması.

Bilişsel değerlendirme. Öğrenme güçlüklerinin ayırt edilmesi için.

Eşlik eden tabloların taranması.

Tek bir bilgisayarlı testle konan tanı yeterli değil. Bu testler destekleyici bilgi veriyor ancak tek başına tanı koydurmuyor.

Yetişkinler için bu sitedeki DEHB testi de aynı sınırın içinde duruyor: Dünya Sağlık Örgütü’nün altı soruluk tarama ölçeği, yalnızca değerlendirmeye başvurmanın anlamlı olup olmadığını gösteriyor. Çocuklar için uygun değil.

Tedavi Başlıkları

Tedavi çok bileşenli yürüyor ve tek bir yönteme dayanmıyor.

Aile eğitimi ve davranışsal yaklaşımlar. Okul öncesi dönemde ilk sırada öneriliyor.

Okul düzenlemeleri. Oturma düzeni, yönergelerin bölünmesi, ek süre, kısa molalar.

Bilişsel davranışçı yaklaşımlar. Özellikle ergen ve yetişkinlerde planlama, erteleme ve duygu düzenleme üzerine.

İlaç tedavisi. Etkinliği en iyi gösterilmiş bileşenlerden biri ancak karar ve takip hekime ait.

Eşlik eden tabloların ele alınması.

Uyku, beslenme ve fiziksel etkinliğin düzenlenmesi. Destekleyici ancak tek başına yeterli değil.

Bu başlıkları ve neyin ne kadar işe yaradığını dikkat eksikliğini yenmek mümkün mü yazısında ayrıntılı anlattım.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda tanı ve ilaç kararı hekimin alanı, ben o süreçle birlikte çalışıyorum. Önceliğim belirtileri azaltmadan önce kişinin kendisi hakkında kurduğu cümleyi ele almak, çünkü yıllarca tembel ya da düşüncesiz diye anılmış olmak çoğu kişide belirtilerden daha ağır bir iz bırakıyor. Aileyle çalıştığımda uyarı sayısını artırmayı değil, ortamı öngörülebilir kılmayı hedefliyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Dikkat ve hareketlilik sorunları en az iki ortamda görülüyorsa
• Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Akademik başarı yetenekle orantısız biçimde düşükse
• Ödev süreci her gün çatışmaya dönüşüyorsa
• Çocuk akran ilişkilerinde dışlanıyorsa
• Sık kaza ve yaralanma öyküsü varsa
• Çocuk kendisi hakkında olumsuz cümleler kuruyorsa
• Yetişkin olarak süregiden dağınıklık ve erteleme yaşamınızı kısıtlıyorsa

DEHB yetişkinlikte de sürüyor ve yönetilebiliyor. Bireysel terapi sayfasında süreci anlattım.