Dikkat Eksikliği Nedenleri Nelerdir?

Bu soruyu soran ailelerin çoğu bir açıklama arıyor. Bazıları kendini sorumlu tutuyor, bazıları da ne yaptıklarını anlamaya çalışıyor.

Baştan söylenmesi gereken şu: DEHB bir ebeveynlik sonucu değil. Kalıtsal bileşeni en güçlü gösterilmiş ruhsal tablolardan biri.

Bu yazı nedenlere odaklanıyor. Tablonun ne olduğunu, belirtileri ve tanı sürecini dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

Kalıtsal Bileşen

Bu, alandaki en tutarlı bulgu.

İkiz çalışmaları DEHB’nin kalıtsal bileşeninin yüksek olduğunu gösteriyor. Aile çalışmaları da ebeveynlerinden birinde tanı bulunan çocuklarda görülme oranının belirgin biçimde yüksek olduğunu ortaya koyuyor.

Ancak burada tek bir gen yok. Dikkat, dürtü kontrolü ve ödül sistemleriyle ilişkili çok sayıda genin küçük katkılarından oluşan bir yatkınlık söz konusu.

Ailede tanı bulunmaması yatkınlık olmadığı anlamına gelmiyor. Bir önceki kuşakta tanı çok daha az konuyordu. Çocuğuna tanı konan yetişkinlerin bir bölümü kendi tablosunu ilk kez o süreçte fark ediyor.

Beyindeki Karşılığı

DEHB’de beynin belirli işlevlerinde farklılık gösterilmiş durumda.

Öne çıkan alan yürütücü işlevler. Planlama, dikkati yönlendirme, dürtüyü baskılama, çalışma belleği ve zamanı kestirme. Bu işlevlerin gelişimi DEHB’de tipik olarak daha yavaş ilerliyor.

Bunun bir sonucu şu: DEHB olan bir çocuğun yürütücü işlev düzeyi çoğu zaman yaşıtlarının gerisinde. Ondan yaşına uygun bir planlama beklemek, gelişimsel olarak henüz ulaşmadığı bir noktayı istemek anlamına geliyor.

Dopamin ve noradrenalin sistemlerinde de farklılıklar tanımlanıyor. Bu, ilaç tedavisinin neden bu sistemler üzerinden çalıştığını da açıklıyor.

Buradaki önemli nokta şu: bu farklılıklar bir hasar değil. Beyin gelişiminde bir hız ve işleyiş farkından söz ediliyor.

Gebelik ve Doğum Dönemi

Aşağıdakiler neden değil, riski artırdığı gösterilen etkenler.

Gebelikte sigara kullanımı. En tutarlı biçimde gösterilen çevresel risk etkenlerinden biri.

Gebelikte alkol kullanımı.

Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı.

Doğum sırasında oksijensiz kalma.

Gebelikte ağır ve süregiden stres.

Bazı ilaç ve toksinlere maruz kalma.

Bu maddelerin varlığı DEHB anlamına gelmiyor. Bu etkenlerin bulunduğu çocukların büyük bölümünde tablo görülmüyor.

Çevresel Maruziyetler

Kurşun maruziyeti. Erken çocuklukta kurşuna maruz kalmanın dikkat ve davranış sorunlarıyla ilişkisi gösterilmiş durumda.

Bazı böcek ilaçlarına maruz kalma.

Bu iki başlık önlenebilir olmaları bakımından ayrıca önemli.

Yaygın İddialar ve Dayanakları

Bu bölüm ailelerin en çok yanlış bilgiye maruz kaldığı alan.

Şeker. Kontrollü çalışmalar şekerin hiperaktiviteye yol açtığını göstermiyor. İlginç bir bulgu şu: çocuğuna şeker verildiğini düşünen ebeveynler, verilmediği hâlde çocuklarını daha hareketli değerlendiriyor. Yani etkinin bir bölümü beklentiden kaynaklanıyor. Bu, şekerin sağlıklı olduğu anlamına gelmiyor, yalnızca DEHB nedeni olmadığını gösteriyor.

Gıda katkı maddeleri. Bazı boyaların küçük bir alt grupta hareketliliği artırabildiğine dair sınırlı veri var. Ancak bu, genel nüfus için bir neden oluşturmuyor.

Ekran kullanımı. Yoğun ekran kullanımı ile dikkat sorunları arasında ilişki gösteriliyor. Ancak ilişki yön göstermiyor. Dikkatini sürdürmekte zorlanan bir çocuk, hızlı uyaran veren ekrana zaten daha çok yöneliyor. Ekranın DEHB’ye yol açtığını gösteren güçlü bir kanıt bulunmuyor. Buna karşılık aşırı ekran uykuyu bozarak belirtileri ağırlaştırabiliyor.

Ebeveyn tutumu. DEHB’nin nedeni değil. Ancak burada bir ayrım gerekiyor. Tutum nedeni belirlemiyor ama seyri belirliyor. Tutarsız kurallar, sık ceza ve öngörülemeyen bir ortam belirtileri ağırlaştırıyor ve karşıt olma davranışlarının gelişimini kolaylaştırıyor.

Boşanma ve aile sorunları. Doğrudan neden değil. Ancak süregiden stres dikkat ve davranış sorunları üretebiliyor, bu yüzden değerlendirmede sorgulanıyor.

Aşılar. DEHB ile aşılar arasında bir ilişki gösteren kanıt bulunmuyor.

Dikkat Sorunu Üreten Diğer Tablolar

Her dikkat sorunu DEHB değil. Aşağıdaki tablolar benzer bir görünüm üretebiliyor ve değerlendirmede ayırt edilmesi gerekiyor.

Uyku yetersizliği ve uyku bozuklukları. En sık atlanan başlık. Yetersiz ya da bölünmüş uyku, DEHB ile neredeyse birebir örtüşen bir tablo üretiyor. Çocuklarda uyku yoksunluğu yorgunluk yerine hareketlilik olarak görünebiliyor.

Kaygı bozuklukları. Zihni meşgul olan bir çocuk dikkatini sürdüremiyor.

Çökkünlük. Özellikle ergenlerde dikkat ve motivasyon düşüklüğü belirgin.

İşitme ve görme sorunları. Duymayan bir çocuk dinlemiyor görünüyor.

Demir eksikliği ve tiroid işlev bozuklukları. Tıbbi değerlendirmede bakılıyor.

Öğrenme güçlükleri. Okuma güçlüğü olan bir çocuk okuma sırasında dikkatini sürdüremiyor. Bu tabloyu disleksi nedenleri ve belirtileri yazısında ele aldım.

Travma ve süregiden stres. Ev içi şiddet ya da ihmal benzer belirtiler üretiyor.

Yaşa uygun hareketlilik. Özellikle sınıfın en küçük doğumlu çocuklarında bu ayrım kritik. Aynı sınıftaki on bir aylık yaş farkı, gelişimsel olarak önemli bir fark demek.

Nedeni Bilmek Ne Değiştiriyor

Ailelerin çoğu neden sorusuna bir suçlu bulmak için değil, ne yapacağını bilmek için yöneliyor.

Pratik olarak nedeni bilmek iki şeyi değiştiriyor.

Birincisi ayırt edilebilir bir neden varsa yaklaşım tümüyle farklı oluyor. Uyku apnesine bağlı dikkat sorunu, uyku sorunu çözüldüğünde düzeliyor.

İkincisi suçluluğun yerini bilgi alıyor. Kendini sorumlu tutan bir ebeveyn çoğu zaman ya aşırı hoşgörülü ya da aşırı katı bir tutuma kayıyor. İkisi de tabloyu ağırlaştırıyor.

Bireysel olguların önemli bir bölümünde kesin neden belirlenemiyor. Bu, müdahaleyi engellemiyor. Destek nedene değil, çocuğun mevcut ihtiyacına göre planlanıyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta ailelerle çalışmaya çoğu zaman nedenin kendisinden değil, nedene yüklenen anlamdan başlıyorum. “Ben yaptım” düşüncesi ebeveyni ya aşırı hoşgörüye ya aşırı katılığa itiyor ve ikisi de tabloyu ağırlaştırıyor. Ayırt edilebilir bir neden varsa sürecin oradan başlamasını sağlıyorum. Aileden mükemmel bir düzen kurmasını istemiyorum, tutarlı bir düzen yeterli.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Dikkat ve hareketlilik sorunları en az iki ortamda görülüyorsa
• Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Uyku düzeninde bozukluk, horlama ya da gündüz aşırı uyku hâli varsa
• Akademik başarı yetenekle orantısız biçimde düşükse
• Ailede benzer bir öykü varsa
• Belirtiler ani biçimde başladıysa
• Tabloya kaygı, çökkünlük ya da öfke patlamaları eşlik ediyorsa

Dikkat sorunu iş ve okul hayatınıza mal oluyorsa değerlendirme yerinde olur. Bireysel terapi sayfasını inceleyebilirsiniz.