Çocuklarda Hiperaktivite Bozukluğu

Bu başlıkta ailelerin en çok duyduğu iki cümle birbirinin tam tersi: “Çocuk bu, hareketli olacak elbette” ve “Bu çocukta bir şey var”.

İkisi de bir gözleme dayanıyor ve ikisi de tek başına yetersiz. Aradaki farkı belirleyen şey hareketliliğin miktarı değil, hangi koşullarda ortaya çıktığı ve neyi engellediği.

Bu yazı hiperaktivitenin çocukluk dönemindeki görünümüne odaklanıyor. Tablonun bütününü dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, nedenleri dikkat eksikliği nedenleri nelerdir yazısında ele aldım.

Hareketli Çocuk ile Aradaki Fark

Bu ayrım tek bir ölçüte dayanmıyor. Ancak birkaç nokta tabloyu belirgin biçimde ayırıyor.

Ayarlanabilirlik. Hareketli bir çocuk parkta koşup sınıfta oturabiliyor. Hiperaktivitede ortamın gerektirdiği ayarlama yapılamıyor.

Ortam bağımsızlığı. Tablo evde, okulda, misafirlikte, doktorda ve markette sürüyor.

Süreklilik. Belirtiler aylardır aynı düzeyde ve gelişim düzeyine uygun değil.

Sonuç doğurması. Akademik başarı, arkadaş ilişkileri ve aile içi ilişkiler etkileniyor.

Kendi de rahatsız. Çocuk çoğu zaman oturmak istiyor ancak yapamıyor. Bu ayrıntı önemli, çünkü davranış bir tercih olarak okunduğunda tepki de yanlış oluyor.

Uyarıya rağmen sürmesi. Hareketlilik uyarıyla kısa süre duruyor ve hemen geri dönüyor.

Evde Nasıl Görünüyor

Sofrada oturamama. Yemek boyunca kalkıp oturma, en sık aktarılan sorunlardan biri.

Ödev süreci. Beş dakikada biteceği düşünülen ödevin bir saati bulması ve her akşam çatışmaya dönüşmesi.

Sabah rutini. Giyinme, kahvaltı ve çıkış saatinin sürekli sarkması.

Sürekli kaza ve kırık. Bardak devirme, düşme, çarpma. Bu çocuklarda kaza ve yaralanma oranı daha yüksek.

Eşya kaybetme. Kalem, mont, beslenme çantası.

Sırasını bekleyememe. Oyunlarda ve konuşmalarda araya girme.

Uyku sorunları. Yatağa geçmekte zorlanma, geç uyuma ve sabah uyanamama.

Duygu düzenlemede güçlük. Küçük bir hayal kırıklığında hızlı ve şiddetli tepki. Bu başlık ölçütlerde ayrıca yer almasa da ailelerin en çok zorlandığı alan.

Sınıfta Nasıl Görünüyor

Yerinde duramama. Ders sırasında kalkma, sıra üzerinde sürekli hareket.

Söz almadan konuşma. Soru bitmeden cevap verme.

Yönerge takip edememe. Çok adımlı yönergelerde ilk adımdan sonra kopma.

Ödev ve defter düzeni. Eksik ödev, dağınık defter, yazılmamış not.

Akran çatışmaları. Oyunlarda kural bozma ve sıra beklememe, dışlanmanın en sık sebebi.

Yeteneğinin altında performans. Sözlü olarak konuyu bilen çocuğun yazılıda düşük not alması.

Öğretmen gözlemi bu tabloda en değerli bilgi kaynaklarından biri. Evde görülenle sınıfta görülen çoğu zaman farklı ve tanı için de iki ortamdan bilgi gerekiyor.

Yaşa Göre Seyir

Okul öncesi. Aşırı hareketlilik en görünür dönem. Ancak bu yaşta ayırt etmek zor, çünkü tanımlanan davranışların bir bölümü yaşa özgü. Bu dönemde önce davranışsal yaklaşımlar öneriliyor.

İlkokul. Tanının en sık konduğu dönem. Oturarak çalışma zorunluluğu tabloyu görünür kılıyor. Akademik güçlükler ve akran sorunları bu dönemde başlıyor.

Ortaokul. Hareketlilik azalmaya başlıyor ancak dağınıklık, unutkanlık ve erteleme belirginleşiyor. Ders sayısının ve öğretmen sayısının artması düzeni daha da zorlaştırıyor.

Ergenlik. Görünür hareketlilik büyük ölçüde yerini içsel bir huzursuzluğa bırakıyor. Bu dönemde asıl risk alanı riskli davranışlar, akademik düşüş ve özgüven kaybı.

Ebeveyn Tutumu

Ebeveyn tutumu bu tablonun nedeni değil. Ancak seyrini belirgin biçimde etkiliyor.

Öngörülebilirlik kurun. Aynı saatte kalkmak, aynı sırada ilerlemek, aynı yerde ödev yapmak. Yürütücü işlevleri zayıf olan bir çocuk için dışarıdan gelen düzen içeriden gelenin yerini tutuyor.

Yönergeleri bölün. “Hazırlan” yerine tek tek adımlar. Çok adımlı yönergeler bu çocuklarda ilk adımdan sonra kopuyor.

Göz teması kurup söyleyin. Başka odadan seslenmek işe yaramıyor.

Kısa ve hemen geri bildirim verin. Uzun vadeli sonuçlar bu çocuklarda davranışı yönlendirmiyor. Geri bildirim ne kadar yakınsa o kadar etkili.

Olumlu davranışı yakalayın. Bu çocuklar gün içinde çok sayıda olumsuz uyarı alıyor. Dengeyi kurmak için doğru yapılanın açıkça söylenmesi gerekiyor.

Hareket için alan bırakın. Uzun süre hareketsiz kalmayı beklemek yerine araya hareket molası koymak.

Ekranı ve uykuyu düzenleyin. Uyku yetersizliği belirtileri doğrudan ağırlaştırıyor.

Kendi öfkenizi yönetin. Bu en zor madde. Ancak yüksek sesle verilen tepki davranışı azaltmıyor, yalnızca çatışmayı büyütüyor.

Okulda Yapılabilecekler

• Öğretmene yakın ve dikkat dağıtıcıdan uzak oturma düzeni
• Yönergelerin tek tek ve yazılı verilmesi
• Uzun görevlerin parçalara bölünmesi
• Sınavlarda ek süre ya da ayrı ortam
• Sınıf içinde hareket gerektiren küçük görevler
• Ödev takibinin yazılı bir sistemle yapılması
• Olumlu davranışın düzenli olarak geri bildirimle desteklenmesi
• Aile ile öğretmen arasında düzenli bilgi akışı

Bu düzenlemelerin ortak mantığı şu: çocuğun eksik olan iç düzenini dışarıdan desteklemek.

Sık Yapılan Hatalar

Tembel ya da şımarık olarak tanımlamak. Bu tanım tedaviyi geciktiriyor ve çocuğun kendisi hakkındaki algısını doğrudan bozuyor.

Sık ve şiddetli ceza. Ceza dürtüselliği azaltmıyor. Bu çocuklar davranışın sonucunu bilmiyor değil, o an durduramıyor.

Sürekli uyarmak. Gün içinde biriken uyarı sayısı belirli bir eşiği geçtiğinde çocuk uyarıları duymamaya başlıyor.

Ödevi çocuğun yerine yapmak. Kısa vadede geceyi kurtarıyor, uzun vadede yeterlilik duygusunu zayıflatıyor.

Sadece hareketliliğe odaklanmak. Dikkat sorunları ve duygu düzenleme güçlüğü çoğu zaman daha belirleyici.

Uykuyu göz ardı etmek. Uyku yetersizliği tek başına benzer bir tablo üretebiliyor.

Kardeşle kıyaslamak. “Ablana bak” cümlesi hiçbir davranışı değiştirmiyor, yalnızca yetersizlik duygusu ekliyor.

Duygusal Taraf

Bu çocuklar gün boyunca yüksek sayıda olumsuz geri bildirim alıyor. Otur, sus, dur, yapma, dikkat et.

Bu geri bildirimlerin birikimi zamanla bir cümleye dönüşüyor: ben kötü bir çocuğum.

Bu düşünce yerleştiğinde davranış sorunları da artıyor, çünkü çocuk kendisinden beklenene uygun davranmaya başlıyor.

Akran ilişkilerindeki güçlük ikinci bir yük. Sıra beklemeyen ve kural bozan bir çocuk oyunlara alınmıyor ve bu dışlanma çoğu zaman evde görülmüyor.

Bu yüzden çalışmanın bir ayağı her zaman çocuğun kendisi hakkında ne düşündüğü üzerinde ilerliyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda ilk yaptığım şey ailenin evdeki uyarı sayısını görünür kılmak, çünkü ebeveynler gün içinde kaç kez uyardıklarını fark etmiyor ve bu birikim çocukta olumsuz bir benlik algısı üretiyor. Çocukla çalıştığımda odağım kendisi hakkında kurduğu cümle oluyor. Çocuktan kendini kontrol etmesini istemiyorum, o beceri henüz gelişme aşamasında ve ortam düzenlenmeden istenen şey karşılıksız kalıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Hareketlilik ve dürtüsellik en az iki ortamda görülüyorsa
• Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Okuldan tekrarlayan şikâyetler geliyorsa
• Ödev süreci her gün çatışmaya dönüşüyorsa
• Çocuk akran ilişkilerinde dışlanıyorsa
• Sık kaza ve yaralanma öyküsü varsa
• Uyku düzeninde belirgin bozukluk varsa
• Çocuk kendisi için olumsuz cümleler kurmaya başladıysa

Okulda ve evde zorlanma sürüyorsa değerlendirme gerekiyor. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.