Dikkat Eksikliğini Yenmek Mümkün mü?

Bu sorunun cevabı sorulma biçimine bağlı.

DEHB ortadan kalkan bir tablo olarak ele alınmıyor. Bu yönüyle cevap hayır.

Ancak soru “günlük yaşamı kısıtlaması ortadan kalkar mı” biçiminde sorulursa cevap büyük ölçüde evet. Doğru yaklaşımla işlevsellikte belirgin bir değişim sağlanıyor.

Bu yazı ne işe yaradığına odaklanıyor. Tablonun ne olduğunu dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, nedenlerini dikkat eksikliği nedenleri nelerdir, çocukluk dönemindeki görünümünü ise çocuklarda hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

Hedefi Doğru Koymak

Yaklaşımın en belirleyici adımı bu.

Belirtileri sıfırlamayı hedeflemek gerçekçi değil ve tutmadığında hem çocukta hem ailede başarısızlık duygusu üretiyor.

İşleyen hedef işlevsellik üzerine kurulan hedef. Ödevin makul sürede bitmesi, sabahların çatışmasız geçmesi, arkadaş ilişkilerinin sürmesi, sınavda bildiğini yazabilmek.

Bu hedefler ölçülebilir ve ulaşıldığında görünür oluyor. Belirti sayısını azaltmak ise çoğu zaman ne aile ne çocuk tarafından fark ediliyor.

Aile Eğitimi ve Davranışsal Yaklaşımlar

Okul öncesi dönemde ilk sırada önerilen bileşen bu.

İçeriği ebeveyni değiştirmek değil, evdeki düzeni çocuğun işleyişine uygun hâle getirmek.

Öngörülebilir bir günlük düzen. Yürütücü işlevleri zayıf olan bir çocukta dışarıdan gelen düzen içeriden gelenin yerini tutuyor.

Yönergelerin bölünmesi ve tek tek verilmesi.

Geri bildirimin hemen verilmesi. Uzun vadeli sonuçlar bu tabloda davranışı yönlendirmiyor.

Olumlu davranışın açıkça karşılanması. Gün içinde biriken olumsuz uyarıyı dengelemek için gerekli.

Tutarlı ve öngörülebilir sınırlar. Değişken kurallar belirtileri ağırlaştırıyor.

Ebeveynin kendi tepkisini düzenlemesi. Yüksek sesle verilen tepki davranışı azaltmıyor.

Bu yaklaşımların etkisi özellikle davranış sorunları ve aile içi çatışma üzerinde belirgin.

Okul Düzenlemeleri

Okulda geçen süre düşünüldüğünde bu bileşenin ağırlığı büyük.

• Öğretmene yakın ve dikkat dağıtıcıdan uzak oturma düzeni
• Yönergelerin yazılı ve adım adım verilmesi
• Uzun görevlerin parçalara bölünmesi
• Sınavlarda ek süre ya da ayrı ortam
• Ödev takibinin yazılı bir sistemle yapılması
• Sınıf içinde hareket gerektiren küçük görevler
• Aile ile öğretmen arasında düzenli bilgi akışı

Öğretmenin tabloyu bilmesi tek başına önemli bir fark yaratıyor. Çocuğu inatçı değil zorlanan biri olarak gören bir öğretmenin tutumu tümüyle değişiyor.

Psikoterapi

Terapi DEHB’nin kendisini ortadan kaldırmıyor. Çalıştığı yer başka.

Planlama ve zaman yönetimi. Dışarıdan destek sistemleri kurmak. Takvim, hatırlatıcı, listeler ve görevleri parçalara bölme.

Erteleme. Erteleme çoğu zaman tembellik değil, başlangıç eşiğinin yüksek olması. Eşiği düşürmek üzerine çalışılıyor.

Duygu düzenleme. Küçük bir hayal kırıklığında ortaya çıkan yoğun tepki, bu tabloda en çok ilişki bozan alan.

Benlik algısı. Uzun süre yetersiz görülmüş olmanın bıraktığı düşünceler. “Ben beceremem” ve “ben hep böyle yaparım” cümleleri, belirtilerden bağımsız biçimde davranışı belirliyor.

Eşlik eden kaygı ve çökkünlük. Bu tablolar ele alınmadığında dikkat üzerine yapılan çalışma sonuç vermiyor.

Aile ve çift ilişkileri. Yetişkinlerde sözünü tutamama ve dağınıklık ilişkide sık çatışma üretiyor. Bu, konuşulmadığında karakter sorunu olarak okunuyor.

İlaç Tedavisi

Bu başlıkta karar ve takip hekime ait. Burada yalnızca ailelerin en çok sorduğu noktalara değiniyorum.

İlaç tedavisi, DEHB’de etkinliği en iyi gösterilmiş bileşenlerden biri. Özellikle dikkat, dürtüsellik ve hareketlilik üzerinde belirgin etki gösteriyor.

Ancak birkaç noktanın bilinmesi gerekiyor.

İlaç öğretmiyor. Dikkati sürdürmeyi kolaylaştırıyor ancak eksik olan becerileri kazandırmıyor. Bu yüzden tek başına kullanılması önerilmiyor.

Okul öncesinde ilk seçenek değil. Bu yaş grubunda önce davranışsal yaklaşımlar öneriliyor.

Etkisi hızlı görülüyor. Bu, doz ayarlamasını da kolaylaştırıyor.

Yan etkiler izleniyor. İştah azalması, uyku değişiklikleri ve büyümenin takibi düzenli kontrollerin konusu.

Bağımlılık beklenmiyor. Hekim denetiminde ve önerilen dozda kullanıldığında. Tersine, tedavi edilmemiş DEHB’de ileride madde kullanımı riski daha yüksek bulunuyor.

İlaç kullanma ya da kullanmama kararı bir tercih değil, bir değerlendirme sonucu. Bu değerlendirmeyi yapacak kişi hekim.

Günlük Düzen

Bu başlık tek başına tedavi değil ancak diğer bileşenlerin etkisini belirgin biçimde etkiliyor.

Uyku. En çok göz ardı edilen ve en çok fark yaratan alan. Yetersiz uyku DEHB belirtilerini doğrudan ağırlaştırıyor ve tek başına benzer bir tablo üretebiliyor.

Fiziksel etkinlik. Düzenli hareket belirtiler üzerinde destekleyici etki gösteriyor ve uykuyu iyileştiriyor.

Ekran düzeni. Ekranın kendisi neden değil ancak uykuyu bozarak ve düşük uyaranlı işlere tahammülü azaltarak tabloyu ağırlaştırıyor.

Beslenme düzeni. Öğün atlamamak, özellikle kahvaltı, gün içindeki dalgalanmayı azaltıyor.

Yetişkinlikte

Yetişkinlikte tanı alan kişi sayısı azımsanmayacak düzeyde ve bu grupta tedavi de işe yarıyor.

Yetişkinde odak noktaları farklı.

Dış sistemler kurmak. Hafızaya güvenmek yerine yazılı sistemler. Takvim, hatırlatıcı ve tek bir görev listesi.

Ortamı düzenlemek. Dikkat dağıtıcıları azaltmak, çalışma alanını sadeleştirmek.

Görevleri parçalamak. Büyük görev başlanamayan görev oluyor.

Zaman körlüğüyle çalışmak. Süreyi kestirememe bu tabloda yaygın ve dışarıdan zamanlayıcı kullanmak işlevsel.

İlişkilerdeki etkiyi konuşmak. Unutkanlık ve söz tutamama, açıklanmadığında ilgisizlik olarak okunuyor.

Yıllarca taşınan yetersizlik duygusunu ele almak. Bu grupta en çok çalışılan alan burası. Tanı çoğu kişi için bir açıklama sağlıyor ve bu açıklamanın kendisi rahatlatıcı oluyor.

Kanıtı Yeterli Olmayan Yöntemler

Bu alanda çok sayıda öneri dolaşıyor. Bir yöntemin önerildiği yerde kanıt düzeyini sormak en temel hak.

Şekersiz ya da katkı maddesiz genel diyetler. Çoğu çocukta belirgin etki gösterilmedi.

Omega yağ asidi takviyeleri. Etkisi varsa da küçük düzeyde. Tedavinin yerini almıyor.

Nörogeri bildirim. Araştırmalar sürüyor ancak standart tedavinin yerini alacak düzeyde kanıt bulunmuyor.

Bilgisayarlı dikkat egzersizleri. Uygulamada gelişme sağlıyor ancak bu gelişmenin günlük yaşama aktarıldığına dair kanıt sınırlı.

Duyusal bütünleme uygulamaları. DEHB tedavisi olarak kanıtı yeterli değil.

Bunları denemek isteyen ailelerin bilmesi gereken şey şu: bu yöntemler etkinliği gösterilmiş bileşenlerin yerine geçmemeli.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta hedefi belirtileri sıfırlamak üzerine kurmuyorum, çünkü tutmayan hedef ailede ve çocukta başarısızlık duygusu üretiyor. Odağım işlevsellik: ödevin makul sürede bitmesi, sabahların çatışmasız geçmesi, ilişkilerin sürmesi. Yetişkinlerde ayrıca yıllarca taşınan yetersizlik duygusunu ele alıyorum. Kimseye daha çok çabalamasını söylemiyorum, sorun çaba miktarında değil.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Belirtiler günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlıyorsa
• Evde uygulanan düzenlemelere rağmen değişim olmuyorsa
• Akademik başarı yetenekle orantısız biçimde düşükse
• Ödev süreci her gün çatışmaya dönüşüyorsa
• Tabloya kaygı, çökkünlük ya da öfke patlamaları eşlik ediyorsa
• Çocuk kendisi hakkında olumsuz cümleler kuruyorsa
• Yetişkin olarak dağınıklık ve erteleme iş ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa
• Daha önce tanı aldıysanız ancak tedavi sürdürülmediyse

Yürütücü işlevler üzerine çalışmak somut fark yaratıyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.