Yetişkinlerde Hiperaktivite Bozukluğu

Bu tablo uzun süre yalnızca çocukluk çağı tablosu olarak görüldü. Bu görüş değişti.

Bugün bilinen şu: belirtiler birçok kişide yetişkinlikte de sürüyor. Ancak biçim değiştiriyor ve bu değişim tanıyı zorlaştırıyor.

Bu yazı yetişkinlerdeki görünümü anlatıyor.

Neden Fark Edilmiyor

Yetişkinlikte tanı almış kişilerin ortak cümlesi şu: “Yıllarca tembel olduğumu sandım.”

Bunun birkaç nedeni var.

Hiperaktivite bileşeni azalıyor. Çocuklukta koşmayan, sınıfta sessiz oturan bir çocuk şikâyet üretmiyor. Belirtiler dikkat tarafında kalıyorsa fark edilmiyor.

Zeka ve çaba tabloyu maskeliyor. Yüksek çaba harcayan kişiler okulu tamamlıyor. Ancak bu, gizli bir bedelle oluyor: sürekli yorgunluk ve son dakika çalışması.

Karakter kusuru olarak yorumlanıyor. Kişi zorlanmayı iradesizlik olarak okuyor ve destek aramıyor.

Talepler arttıkça ortaya çıkıyor. Üniversite, iş, ev yönetimi ve ebeveynlik. Dışsal düzen azaldıkça tablo görünür hâle geliyor.

Kadınlarda daha sık gözden kaçıyor. Hiperaktivite bileşeninin daha az belirgin olması nedeniyle.

Yetişkinlikteki Görünüm

Dikkat. Okuduğunu takip edememe, toplantılarda kopma, konuşurken dalıp gitme, sık eşya kaybetme ve ayrıntıların gözden kaçması.

Buna karşılık ilgi çeken bir işte saatlerce kesintisiz çalışabilme de görülüyor. Bu çelişki tabloyu şüpheye düşürmüyor: sorun dikkatin miktarı değil, yönetilmesi.

Yürütücü işlevler. Bu alan yetişkinlikte en çok sorun üreten alan.

Nereden başlayacağını bilememe, önceliklendirme güçlüğü, işleri son dakikaya bırakma, çok sayıda işi başlatıp hiçbirini bitirmeme ve dağınıklık.

Zaman algısı. Ne kadar süreceğini kestirememe, sürekli geç kalma ve zamanın nasıl geçtiğini fark edememe.

İçsel huzursuzluk. Dışarıdan görünmeyen bir “yerinde duramama” hissi. Boş oturamama.

Dürtüsellik. Düşünmeden konuşma, ani kararlar, plansız harcamalar ve ani iş değişiklikleri.

Duygusal dalgalanma. Duyguların hızlı yükselmesi ve hızlı geçmesi. Hayal kırıklığına karşı düşük tolerans.

Uyku. Uykuya geçmekte zorlanma ve sabah kalkma güçlüğü.

Aşırı odaklanma. İlgi çeken bir konuya kilitlenip zamanı ve diğer sorumlulukları kaybetme.

Yaşam Alanlarına Etkisi

İş. Sık iş değiştirme, yeteneğin altında pozisyonlarda kalma, teslim tarihi sorunları, toplantı ve evrak yönetiminde zorlanma.

Buna karşılık bu tabloya sahip birçok kişi, hızlı düşünme ve baskı altında çalışma gerektiren işlerde başarılı oluyor. Uygun iş, tablonun etkisini belirgin biçimde azaltıyor.

İlişkiler. Dinlememe olarak algılanan dikkat kayması, unutulan sözler, ev işlerinin dağılımında sürekli çatışma ve partnerin denetleyici role itilmesi.

Bu son madde ilişkilerde en çok yıpratan şey. Bir taraf hatırlatan, diğer taraf hatırlatılan konumuna yerleşiyor.

Mali yönetim. Ödenmeyen faturalar, plansız harcamalar ve düzensiz kayıt.

Ev düzeni.

Sağlık. Randevuların unutulması ve ilaç düzeninin bozulması.

Araç kullanımı. Dikkat dağınıklığı nedeniyle risk artıyor.

Öz Değer Yükü

Bu, yetişkin tablosunun en ağır tarafı.

Yıllarca “yapabilirdin ama yapmadın” cümlesini duymuş bir kişi, bunu kendi hakkında bir gerçek olarak taşıyor.

Bu yük şunları üretiyor: sürekli yetersizlik duygusu, telafi için aşırı çalışma, mükemmeliyetçilik, erteleme ve bunun yarattığı suçluluk döngüsü, sosyal kaçınma.

Tanı almanın en büyük etkilerinden biri de burada: yıllarca taşınan yorumun yerini bir açıklamanın alması.

Eşlik Eden Tablolar

Yetişkinlerde bu tablo sıklıkla tek başına görülmüyor.

Kaygı bozuklukları. Sık eşlik ediyor.

Depresyon. Yıllar süren zorlanma deneyiminin sonucu olarak da ortaya çıkabiliyor.

Uyku bozuklukları.

Madde ve alkol kullanımı. Tedavi edilmemiş tablolarda risk daha yüksek.

Öğrenme güçlükleri.

Bu tabloların hangisinin önce geldiği, tedavi planını etkiliyor.

Tanı Süreci

Tanıyı psikiyatrist koyuyor.

Çocukluk öyküsü. Belirtilerin çocuklukta da bulunması aranıyor. Karne notları, aile bilgisi ve öğretmen yorumları bu aşamada işe yarıyor.

Belirtilerin birden fazla alanda olması. İş, ev ve ilişkiler.

İşlevsellik kaybı.

Diğer tabloların dışlanması. Uyku apnesi, tiroid işlev bozuklukları, kansızlık, B12 eksikliği, depresyon ve kaygı bozuklukları benzer belirtiler üretebiliyor.

Ölçekler. Değerlendirmeyi destekliyor, tek başına tanı koymuyor.

Bu tabloda internet testleriyle kendine tanı koymak yaygın. Bu testler yalnızca bir uyarı işlevi görüyor.

Bu sitedeki yetişkin DEHB testi de tam olarak o işi yapıyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün altı soruluk tarama ölçeği; tanı koymuyor, yalnızca psikiyatriste başvurmanın anlamlı olup olmadığına dair bir fikir veriyor.

Tedavi

İlaç tedavisi. Yetişkinlerde de etkili. Hekim tarafından düzenleniyor ve izleniyor.

Psikoterapi. Yürütücü işlev becerileri, erteleme döngüsü, duygu düzenleme, öz değer çalışması ve eşlik eden kaygı ve çökkünlük.

Yaşam düzeni çalışmaları. Dışsal düzenin kurulması. Tek bir takvim, görünür hatırlatıcılar, işlerin küçük parçalara bölünmesi, sabit rutinler ve eşyaların sabit yerleri.

Bu düzenlemelerin mantığı şu: belleğe ve iradeye yük bindirmemek. Sistem, kişinin işleyişine uygun kurulduğunda çaba ihtiyacı azalıyor.

Uyku düzeni.

Fiziksel etkinlik.

İş ve ortam düzenlemeleri. Uygun bir rol ve çalışma ortamı, tablonun etkisini belirgin biçimde azaltıyor.

Çift çalışması. İlişkideki denetleyici rol dağılımı üzerine çalışmak.

Terapiye Yaklaşımım

Yetişkinlerde bu başlıkta çalışırken ilk ele aldığım şey öz değer, çünkü çoğu kişi buraya yıllarca taşıdığı “tembelim” yorumuyla geliyor ve o yorum durduğu sürece hiçbir sistem kurulmuyor. İkinci çalıştığım yer dışsal düzen: belleğe ve iradeye yük bindirmeyen, görünür ve tek bir sistem. Bu tabloda “daha çok çabala” demek işe yaramıyor, çünkü sorun çaba miktarında değil. Ayrıca ilişkide kurulan denetleyici rol dağılımını konuşuyorum, çünkü bu dağılım hem partneri yoruyor hem kişinin öz değerini aşındırıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Dağınıklık ve erteleme yaşam boyu süren bir örüntüyse
• Yeteneğinizin belirgin altında bir işlevsellikle yaşıyorsanız
• Sık iş değiştiriyor ya da işlerinizi bitirmekte zorlanıyorsanız
• İlişkilerinizde aynı çatışma tekrar ediyorsa
• Mali düzeninizi kuramıyorsanız
• Sürekli bir içsel huzursuzluk taşıyorsanız
• Uyku düzeniniz yıllardır bozuksa
• Tabloya kaygı, çökkünlük ya da alkol kullanımı eşlik ediyorsa
• Çocuğunuza bu tanı konduktan sonra kendinizde de benzer örüntüler fark ettiyseniz

Tablonun genel çerçevesi için dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazısına bakabilirsiniz.

Çocuklukta fark edilmemiş bir tablo yetişkinlikte iş ve ilişki sorunları olarak görünebiliyor. Bireysel terapi sayfasını inceleyebilirsiniz.