Çocukların Arkadaş Edinmesi Neden Önemli?

Aileler bu konuya genellikle bir kaygıyla geliyor: çocuğumun arkadaşı yok.

Bu kaygı yerinde olabilir de olmayabilir de. Cevabı belirleyen şey arkadaş sayısı değil, arkadaşsızlığın nedeni ve çocuğun bundan rahatsız olup olmadığı.

Arkadaşlık Ne İşe Yarıyor

Arkadaşlık, çocuk için hoş bir ek değil. Belirli becerilerin yalnızca burada öğrenilebildiği bir alan.

Eşitler arasında ilişki. Ebeveyn ilişkisi eşit değil ve olamaz. Pazarlık etmeyi, sıra beklemeyi, kendi isteğinden vazgeçmeyi ve karşısındakini ikna etmeyi çocuk yalnızca akranlarıyla öğreniyor.

Çatışma çözme. Bir anlaşmazlığın büyüklerin araya girmediği koşullarda çözülmesi, ancak akran ilişkisinde deneyimleniyor.

Duygu düzenleme. Oyun sırasında kaybetmek, dışarıda kalmak ya da sırasını beklemek, duyguyla baş etmenin doğal alıştırma alanı.

Kendini tanıma. Çocuk kendisi hakkındaki bilgiyi büyük ölçüde akranlarının tepkisinden alıyor.

Aidiyet. Bir gruba ait olmak, özellikle okul çağından itibaren ruhsal iyilik hâlinin temel bileşenlerinden biri.

Koruyucu etki. Alanyazındaki tutarlı bulgulardan biri şu: en az bir karşılıklı arkadaşlığın bulunması, zorbalık ve dışlanmanın etkisini belirgin biçimde azaltıyor.

Bu yüzden nicelik değil nitelik önemli. Bir sürü tanıdıktan çok, bir gerçek arkadaş daha koruyucu.

Yaşa Göre Arkadaşlık

2-3 yaş. Çocuklar yan yana oynuyor ancak birlikte oynamıyor. Buna paralel oyun deniyor ve bu yaşta beklenen tablo. Paylaşma becerisi henüz gelişmemiş durumda.

3-5 yaş. Birlikte oyun başlıyor. Arkadaşlık çoğu zaman o an aynı yerde bulunmakla ilgili ve hızla değişiyor. “En iyi arkadaşım” her hafta değişebiliyor.

6-8 yaş. Arkadaşlık daha sürekli hâle geliyor. Ortak ilgi ve birlikte yapılan etkinlikler belirleyici oluyor. Cinsiyete göre gruplaşma bu dönemde belirginleşiyor.

9-11 yaş. Sadakat ve güven öne çıkıyor. Grup dinamikleri karmaşıklaşıyor ve dışlanma bu yaşta daha keskin yaşanıyor.

Ergenlik. Karşılıklı sırdaşlık merkeze geçiyor ve akran grubu ailenin önüne çıkıyor. Bu dönemi ergenlik döneminde arkadaşlık ilişkileri yazısında ayrıntılı ele aldım.

Arkadaş Edinemeyen Çocukta Nedene Bakmak

Bu, yaklaşımı belirleyen asıl adım. Aynı görünen tablonun altında farklı nedenler bulunuyor ve müdahale nedene göre değişiyor.

Tercih ve mizaç. Bazı çocuklar daha az sosyal bir yaşamı gerçekten tercih ediyor ve bundan rahatsız değil. Bu bir sorun değil ve düzeltilmesi gereken bir şey değil. İçe dönük olmak sosyal beceri eksikliği anlamına gelmiyor.

Sosyal kaygı. Çocuk katılmak istiyor ancak değerlendirilme korkusu nedeniyle katılamıyor ve sonrasında bundan rahatsızlık duyuyor. Ayırt edici olan bu rahatsızlık.

Sosyal beceri güçlüğü. Sosyal ipuçlarını okumakta, sıra beklemekte ya da karşılıklı oyun kurmakta zorlanma. Bu tabloda nörogelişimsel bir değerlendirme de gerekebiliyor.

Dürtüsellik. Sıra beklemeyen, kural bozan ve araya giren bir çocuk oyunlara alınmıyor. Bu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda sık görülen bir dışlanma sebebi. Bu tabloyu çocuklarda hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

Aktif dışlanma ve zorbalık. Burada asıl çalışılması gereken çocuk değil ortam.

Fırsat eksikliği. Okul dışında akranla bir araya gelme imkânının olmaması. Bu, çoğu zaman gözden kaçan ve en kolay çözülen neden.

Geçiş dönemi. Taşınma ya da okul değişikliği. Genellikle kendiliğinden düzeliyor.

Ailenin Doğru Mesafesi

Ailelerin bu konuda yaptığı iki uç hata var: hiç karışmamak ve fazla karışmak.

Ortam kurun, ilişkiyi kurmayın. Eve arkadaş davet etmek, ortak bir etkinliğe yazdırmak ve okul dışında bir araya gelme fırsatı yaratmak ailenin işi. İlişkinin kendisini kurmak çocuğun işi.

Küçük ortamlardan başlayın. Tek bir arkadaşla evde geçirilen zaman, kalabalık bir doğum gününden çok daha kolay işliyor. Çekingen çocuklarda bu fark belirgin.

Yapılandırılmış etkinlikleri tercih edin. Ortak bir işin bulunduğu ortamlar, serbest ortamlardan daha kolay. Ne yapacağını bilmek sosyal yükü azaltıyor.

Zorlamayın. “Git oyna onlarla” cümlesi kaygılı bir çocukta yalnızca kaygıyı artırıyor.

Etiketlemeyin. “Utangaçtır o” cümlesi, özellikle çocuğun yanında söylendiğinde bir tanıma dönüşüyor.

Her kavgaya karışmayın. Çatışma çözme becerisi ancak çözülen çatışmalarla gelişiyor. Zorbalık, güvenlik riski ve süregiden dışlanma durumlarında ise müdahale gerekiyor.

Arkadaşlarını yasaklamayın. Doğrudan yasaklama ilişkiyi ortadan kaldırmıyor, gizli hâle getiriyor. Kişiyi değil davranışı konuşmak daha işlevsel.

Model olun. Kendi arkadaşlık ilişkilerini sürdüren bir ebeveyn, anlatmadan öğretiyor.

Sosyal Beceriyi Destekleyen Şeyler

Oyun kurma pratiği. Evde birlikte oynanan kurallı oyunlar, sıra bekleme ve kaybetmeye tahammül için doğrudan alıştırma sağlıyor.

Kaybetmeye izin verin. Sürekli kazanmasına izin verilen bir çocuk, akran oyunlarında kaybettiğinde baş edemiyor.

Duyguları adlandırın. Kendi duygusunu tanıyan çocuk, başkasınınkini de daha iyi okuyor.

Karşıdakinin bakışını konuşun. “Sence o ne hissetti” sorusu, zorlamadan bakış açısı geliştiriyor.

Ekran süresini sınırlayın. Ekranda geçen zaman, yüz yüze etkileşim pratiğinden çalıyor.

Somut durumları çalışın. Bir gruba nasıl katılınacağı ya da bir oyuna nasıl dahil olunacağı, öğrenilebilir ve denenebilir şeyler.

Değerlendirme Gerektiren Durumlar

• Çocuk arkadaş edinmek istiyor ancak yapamıyorsa ve bundan rahatsızsa
• Daha önce arkadaşları varken ani bir kopuş yaşandıysa
• Okula gitmek istememe ya da bedensel yakınmalar başladıysa
• Zorbalık kuşkusu varsa
• Sosyal ortamlardan belirgin ve yaygın bir kaçınma varsa
• Çocuk kendisi hakkında olumsuz cümleler kuruyorsa
• Akranlarla iletişimde belirgin bir güçlük gözleniyorsa
• Tabloya dil gecikmesi ya da dikkat sorunu eşlik ediyorsa

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda önce nedeni ayırıyoruz, çünkü tercih edilen bir yalnızlık ile kaygıdan kaynaklanan bir yalnızlık aynı görünüyor ancak aynı çalışmayı gerektirmiyor. Çocuğun kendisinin rahatsız olup olmadığını belirleyici sayıyorum. Aileden çocuğu sosyal ortamlara sokmasını istemiyorum, çünkü hazır olmadığı bir adımda yaşanan başarısızlık kaçınmayı pekiştiriyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Çocuk arkadaş edinmek istiyor ancak sürekli başaramıyorsa
• Sosyal ortamlardan belirgin biçimde kaçınıyorsa
• Zorbalık ya da süregiden dışlanma varsa
• Arkadaş ilişkilerinde ani ve açıklanamayan bir kopuş yaşandıysa
• Okula gitmek istememe başladıysa
• Çocuk kendisi hakkında olumsuz cümleler kuruyorsa
• Tabloya dil, dikkat ya da davranış güçlüğü eşlik ediyorsa

Çocuğunuz akran ilişkilerinde sürekli zorlanıyorsa altında sosyal kaygı olabilir. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.