Başarısızlığın 5 Nedeni

Bir hedefe ulaşamamanın nedeni genellikle yetenek ya da irade eksikliği olarak açıklanıyor.

Bu açıklama işe yaramıyor, çünkü ikisi de değiştirilebilir görünmüyor.

Bu yazı, daha somut ve üzerine çalışılabilir nedenlere bakıyor.

1. Hedefin Belirsiz Olması

Bu, en sık ve en az fark edilen neden.

Nasıl görünüyor. “Daha sağlıklı yaşayacağım.” “İngilizcemi geliştireceğim.” “Daha düzenli olacağım.”

Sorun ne. Bu ifadeler bir hedef değil, bir niyet. Ne yapılacağı belirsiz olduğunda, harekete geçmek için her seferinde yeniden karar vermek gerekiyor.

Belirsizlik ayrıca ertelemenin en güçlü nedenlerinden biri: kişi ne yapacağını bilmediği için başlamıyor ve bunu isteksizlik sanıyor.

Ne yapılabilir.

Davranışı tanımlayın. “Spor yapacağım” değil, “salı ve perşembe akşam yürüyeceğim.”

İlk adımı netleştirin. Düşünmeyi gerektirmeyecek kadar somut olmalı.

Ölçülebilir kılın. Neyin yapıldığını görebilmek.

Takvime yazın. Yapılacaklar listesine değil. Süre ayrılmayan iş yapılmıyor.

2. Başarısızlık Korkusu

Nasıl görünüyor. Erteleme, sonsuz hazırlık, hiç başlamama ya da son dakikaya bırakma.

Sorun ne. Denenmeyen bir işte başarısızlık değerlendirmesi de olmuyor. Kişi kendini bu değerlendirmeden koruyor.

Son dakikaya bırakmak da aynı işlevi görüyor: sonuç kötü olursa “yeterince zamanım yoktu” açıklaması hazır oluyor.

Mükemmeliyetçilikle bağlantısı. “İyi yapamayacaksam hiç yapmayayım.” Bu iki örüntü sık birlikte görülüyor.

Ne yapılabilir.

Ölçütü düşürün. İlk aşamada kalite beklentisini tümüyle ortadan kaldırın.

Kaba bir ilk sürüm üretin. Kötü olması serbest.

Başlamayı hedefleyin, bitirmeyi değil.

Başarısızlığı konuşulabilir kılın. Gizlenen her başarısızlık korkuyu büyütüyor.

Bunu mükemmeliyetçiliği bırakmak yazısında ele aldım.

3. Sürdürülemeyen Sistem

Nasıl görünüyor. Büyük bir kararla başlamak, ilk hafta yoğun çalışmak ve ikinci hafta bırakmak.

Sorun ne. Sistem, iyi bir günde kurulmuş oluyor. Kötü bir günde uygulanamıyor.

Ayrıca her davranışın anlık bir karar gerektirmesi, onu iradeye bağımlı kılıyor. İrade ise yorgunlukta, uykusuzlukta ve açlıkta belirgin biçimde düşüyor.

Ne yapılabilir.

Eşiği çok düşük tutun. Başlangıçta hedef büyüklük değil süreklilik.

Ortamı düzenleyin. İstenmeyeni zorlaştırmak, isteneni kolaylaştırmak.

Kararı önceden verin. Anlık karar sayısını azaltmak.

Rutine bağlayın. Var olan bir alışkanlığın ardına yerleştirmek.

Kötü günü hesaba katın. Sistem, en kötü gününüzde de uygulanabilir olmalı.

Bunu iradenizi güçlendirebilir misiniz yazısında ele aldım.

4. Tükenme

Nasıl görünüyor. Yapmak isteniyor ancak yapılamıyor. Kaynak kalmamış.

Sorun ne. Bu durumda uygulanan her yöntem başarısız oluyor ve her başarısızlık yetersizlik duygusunu büyütüyor.

Ayırt edici belirtiler. Zihinsel bitkinlik, dinlenmenin işe yaramaması, duyarsızlaşma, uyku bozukluğu ve sürekli yorgunluk.

Ne yapılabilir.

Yöntem uygulamayı bırakın. Bu tabloda gereken şey yöntem değil.

Yükü azaltın.

Gerçek dinlenme dönemleri koyun.

Uykuyu öncelikli hâle getirin.

Kan değerlerine baktırın. Sürekli yorgunlukta tıbbi nedenler dışlanmalı.

5. Yanlış Ölçüt

Nasıl görünüyor. Hedefe ulaşılıyor ancak kişi hâlâ başarısız hissediyor. Ya da hedefin kendisi kişiye ait değil.

Sorun ne.

Ölçüt başkasına ait. Ailenin, çevrenin ya da toplumun beklentisi. Kendi seçmediği bir hedefe kimse enerji ayırmıyor.

Ölçüt eski. Yirmili yaşlarda kurulmuş bir başarı tanımı, bugün geçerli olmayabiliyor. Kişi ölçütünü güncellemediği için başarısız hissediyor.

Ölçüt karşılaştırmalı. Değer, başkalarına göre kuruluyor. Bu ölçüt hiçbir zaman karşılanmıyor.

Ölçüt tek boyutlu. Yalnızca iş, yalnızca not, yalnızca kazanç.

Ne yapılabilir.

Hedefin kime ait olduğunu sorun. “Bunu kimse görmeyecek olsa yine yapar mıydım.”

Ölçütü güncelleyin.

Alanları çoğaltın.

Süreci de sayın. Yalnızca sonucu değil.

Başarısızlıktan Sonra

Bu bölüm, uzun vadede en belirleyici olanı.

Kendini suçlamak işe yaramıyor. Sert öz eleştiri, tekrar denemeyi zorlaştırıyor. Çünkü işe her bakışta biriken suçluluk da geliyor.

Neyin işe yaramadığını çıkarın. Kişiyi değil süreci değerlendirin. Hedef belirsiz miydi, sistem sürdürülemez miydi, kaynak var mıydı.

Tek bir sonuçtan genelleme yapmayın. “Bu olmadı” ile “ben yapamıyorum” farklı cümleler.

Bıraktığınız yerden devam edin. Döngüyü kilitleyen şey kaçırılan gün değil, “artık olmaz” kararı.

Ne Zaman Bir Tabloya İşaret Ediyor

Yaygın ve süregiden bir yapamama hâli varsa, konu yöntem değil.

Depresyon. Enerji ve kapasite kaybı gerçek.

Tükenmişlik.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Yürütücü işlev güçlükleri. Örüntü çocukluktan beri sürüyorsa bu olasılık değerlendirilmeli.

Kaygı bozuklukları. Kaçınma, isteksizlik olarak görünüyor.

Uyku bozuklukları.

Bedensel tablolar. Tiroid, kansızlık ve vitamin eksiklikleri.

Bu tablolardan biri varsa, yöntem denemeye devam etmek zaman kaybı.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta kimseyle yetenek ya da irade üzerinden konuşmuyorum, çünkü bu iki çerçeve de değiştirilebilir bir şey göstermiyor. Baktığımız yer somut: hedef net mi, sistem kötü bir günde uygulanabilir mi ve kaynak var mı. Üçüncüsü yoksa yöntem konuşmuyorum. Ayrıca hedefin kime ait olduğunu soruyorum: kendi seçmediği bir hedefe enerji ayıramamak bir kusur değil. Başarısızlık sonrası kendini suçlama alışkanlığını da erken ele alıyorum, çünkü tekrar denemeyi en çok o zorlaştırıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Yapamama hâli birçok alanda ve aylardır sürüyorsa
• Denediğiniz yöntemler işe yaramadıysa
• Sürekli yetersizlik duygusu ve sert öz eleştiri taşıyorsanız
• Keyif alma kapasiteniz azaldıysa
• Uyku ve iştah düzeniniz değiştiyse
• Sürekli yorgunluk varsa, bu durumda kan değerleri
• Tükenme belirtileri varsa
• Sağlık randevularını da erteliyorsanız
• Çocukluktan beri süren bir dağınıklık ve tamamlayamama örüntüsü varsa
• Umutsuzluk ya da yaşamdan çekilme düşünceleri varsa, bu durumda 112

Aynı noktada tekrar tekrar takılıyorsanız, oradaki örüntüyü bireysel terapi sürecinde birlikte açabiliriz.