Anhedoni Nedir

Anhedoni, keyif alma kapasitesinin kaybı.

Kişi daha önce sevdiği şeyleri yapıyor ancak hiçbir şey hissetmiyor. Müzik dinliyor, yemek yiyor, arkadaşlarıyla buluşuyor. Hepsi mekanik geçiyor.

Bu, üzüntüden farklı ve çoğu zaman daha zorlayıcı.

Üzüntüden Farkı

Bu ayrım önemli.

Üzüntü. Bir duygu var. Kişi kötü hissediyor. Acı verici ancak canlı bir deneyim.

Anhedoni. Duygunun kendisi yok. Kişi kötü hissetmiyor. Hiçbir şey hissetmiyor.

Bu nedenle anhedoni yaşayan kişiler sık şunu söylüyor: “Keşke ağlayabilsem.”

Boşluk, acıdan daha yorucu olabiliyor.

İki Türü

Fiziksel anhedoni. Duyusal deneyimlerden keyif alamama. Yemek tatsız geliyor, müzik bir şey ifade etmiyor, dokunma bir karşılık üretmiyor.

Sosyal anhedoni. İnsanlarla olmaktan keyif alamama. Sohbet yorucu geliyor, yakınlık isteği azalıyor, yalnız kalma tercih ediliyor.

Bir kişide biri ya da ikisi birlikte bulunabiliyor.

İstek ve Haz Ayrımı

Bu ayrım, tedavi açısından önemli.

İstek. Bir şeyi yapmaya yönelme, ona doğru harekete geçme.

Haz. Yapıldığında alınan keyif.

Anhedonide bu iki bileşen farklı biçimde etkilenebiliyor.

Bazı kişilerde haz duyulabiliyor ancak isteme kaybolmuş oluyor: kişi yaptığında keyif alıyor ancak başlamak için hiçbir itici güç bulamıyor.

Bu ayrım, “başladıktan sonra iyi geliyor ama başlayamıyorum” cümlesini açıklıyor.

Ayrıca tedavi yönünü de gösteriyor: keyif beklemek yerine harekete geçmek.

Hangi Tablolarda Görülüyor

Depresyon. En sık. Anhedoni, depresyonun iki temel belirtisinden biri.

Şizofreni ve psikotik bozukluklar. Negatif belirtiler arasında.

Travma sonrası stres bozukluğu. Duygusal donukluk belirtisi olarak.

Madde kullanımı ve bırakma dönemleri. Ödül sisteminin etkilenmesi nedeniyle.

Parkinson hastalığı.

Kronik ağrı tabloları.

Yeme bozuklukları.

Bipolar bozukluğun depresif dönemleri.

Tükenmişlik.

Yas. Yasın belirli dönemlerinde geçici olarak görülebiliyor.

Tıbbi ve İlaç Nedenleri

Bu bölüm atlanmamalı.

Tiroid işlev bozuklukları.

B12 ve D vitamini eksikliği.

Kansızlık.

Uyku apnesi.

Bazı nörolojik tablolar.

İlaç etkileri. Bazı antidepresanlar duygusal donukluk üretebiliyor. Bazı diğer ilaç grupları da benzer etki yapabiliyor.

Bu son madde önemli: tedaviye başladıktan sonra ortaya çıkan bir donukluk, doz gözden geçirmesi gerektiren bir durum. Hekiminize bildirin ve kendi kararınızla bırakmayın.

Nasıl Görünüyor

• Sevdiğiniz müziği dinlerken hiçbir şey hissetmemek
• Yemeklerin tatsız gelmesi
• Bir başarı sonrası sevinç duymamak
• Sevdiklerinizle olmaktan keyif almamak
• Hobilerden uzaklaşmak
• Cinsel istekte azalma
• Gülmeyi ve heyecanı taklit ediyormuş gibi hissetmek
• Fotoğraflara bakarken bir şey hissetmemek
• Gelecekle ilgili hiçbir şeyi merak etmemek

Son madde ayrıca önemli: geleceğe dair beklenti ve merak kaybı, tablonun derinliğini gösteriyor.

Neden Kendini Besliyor

Etkinlikler bırakılıyor. Keyif alınmadığı için kişi yapmayı bırakıyor.

Fırsat ortadan kalkıyor. Yapılmayan bir şeyden keyif alınması da mümkün olmuyor.

Yalıtım artıyor. Sosyal temas azaldıkça duygudurum daha da düşüyor.

Umutsuzluk büyüyor. “Hiçbir şey iyi gelmiyor” inancı yerleşiyor.

Bu döngü, tablonun kendiliğinden düzelmesini engelliyor.

Nasıl Çalışılıyor

Altta yatan tablonun tedavisi. İlk ve en önemli adım.

Tıbbi değerlendirme. Kan değerleri, tiroid ve kullanılan ilaçlar.

Davranış tarafı. Bu, anhedoniye özgü ve önemli bir yaklaşım.

İlke şu: keyif beklemeden etkinliğe geri dönmek.

Kişi “canım istediğinde yaparım” derse yapmıyor, çünkü istek zaten kayıp. Bu nedenle sıra tersine çevriliyor: önce yapılıyor, keyif sonra geliyor ya da gelmiyor.

Erken dönemde keyif alınmaması olağan. Süreklilikle kademeli olarak geri geliyor.

Küçük ve somut adımlar. “Hobime döneceğim” değil, “on dakika gitar çalacağım.”

Sosyal temas. Keyif alınmasa bile sürdürmek.

Beklentiyi düşürmek. Bir etkinlikten eskisi kadar keyif almayı beklemek, hayal kırıklığı üretiyor. Ölçüt keyif değil, yapmış olmak.

Duyusal deneyimlere yönelmek. Dokunma, koku, ses ve tat.

Uyku ve fiziksel etkinlik.

Kaydetmek. Küçük değişiklikleri fark etmek. Anhedonide iyileşme yavaş ve kademeli oluyor, kayıt olmadan görünmüyor.

Ne İşe Yaramıyor

Keyif gelene kadar beklemek.

Kendini suçlamak.

Zorla neşeli görünmek.

Yalnızca büyük ve özel etkinlikler denemek. Bir tatil ya da özel bir olay, anhedoniyi geçirmiyor ve sonuç alınmadığında umutsuzluk büyüyor.

Alkol ve madde. Kısa vadeli bir uyarım sağlıyor ve tabloyu derinleştiriyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu belirtiyle gelen kişilere ilk söylediğim şey, keyif beklemenin işe yaramayacağı. Anhedonide istek zaten kayıp ve “canım isteyince yaparım” cümlesi bekleyişe dönüşüyor. Bu nedenle sırayı tersine çeviriyoruz: önce küçük ve somut bir adım, keyif sonra. Erken dönemde keyif alınmaması olağan ve bunu baştan söylüyorum, çünkü söylenmediğinde ilk denemede vazgeçiliyor. Kullanılan ilaçları da erken soruyorum, çünkü duygusal donukluk bazen ilaç kaynaklı ve bu durumda çalışılacak yer farklı.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Keyif alamama iki haftadan uzun sürüyorsa
• Sevdiğiniz etkinlikleri bıraktıysanız
• Sosyal ortamlardan çekildiyseniz
• Duygusal donukluk hissediyorsanız
• Uyku ve iştah düzeniniz değiştiyse
• Yeni bir ilaca başladıktan sonra ortaya çıktıysa, bu durumda hekiminize
• Sürekli yorgunluk varsa, bu durumda kan değerleri
• Gelecekle ilgili beklentiniz kaybolduysa
• Umutsuzluk ya da yaşamdan çekilme düşünceleri varsa, bu durumda 112

Bu, hassas bir konu. Acil bir durumda 112’yi arayın.

Zevk alamama hâli haftalardır sürüyorsa ve gündelik işleriniz aksıyorsa, bireysel terapi sürecinde bunun altında ne olduğuna bakabiliriz.