Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Belirtileri

Travmatik bir olayın ardından yaşananların çoğu, bir bozukluk değil.

Uyku bozukluğu, tetikte olma, olayın tekrar tekrar akla gelmesi ve kaçınma, ilk haftalarda beklenen tepkiler. Çoğu kişide bu belirtiler zamanla azalıyor.

TSSB, belirtilerin azalmadığı ve yaşamı kısıtladığı tabloyu tanımlıyor.

Bu ayrım önemli, çünkü her zorlayıcı deneyimi bir bozukluk olarak adlandırmak da, gerçek bir tabloyu “zamanla geçer” diyerek geçiştirmek de zarar veriyor.

Hangi Olaylardan Sonra

Tanı ölçütlerinde travmatik olay belirli biçimde tanımlanıyor: ölüm, ciddi yaralanma ya da cinsel şiddet tehdidiyle karşılaşmak.

Maruz kalma biçimleri şunlar.

Doğrudan yaşamak.

Tanık olmak.

Yakınının başına geldiğini öğrenmek.

Mesleği gereği ayrıntılarına tekrar tekrar maruz kalmak. Acil sağlık çalışanları, güvenlik görevlileri, itfaiyeciler ve benzeri meslek grupları.

Sık karşılaşılan olay türleri: trafik kazaları, deprem ve doğal afetler, fiziksel ve cinsel şiddet, çocukluk çağı istismarı, ağır iş kazaları, ani ve şiddetli kayıplar, savaş ve çatışma deneyimleri, ağır tıbbi tablolar ve yoğun bakım süreçleri.

Boşanma, işten çıkarılma ya da bir ilişkinin bitmesi gibi zorlayıcı yaşam olayları bu tanımın dışında kalıyor. Bunlar ciddi zorlanma üretebiliyor ancak farklı tablolar altında ele alınıyor.

Dört Belirti Kümesi

1. Yeniden Yaşantılama

Olayın istenmeden ve tekrar tekrar zihne gelmesi.

• İstenmeden gelen ve rahatsız edici anılar
• Tekrarlayan kâbuslar
• Geçmişe dönüşler, olayın yeniden yaşanıyormuş gibi hissedilmesi
• Hatırlatıcılarla karşılaşıldığında yoğun sıkıntı
• Hatırlatıcılara karşı bedensel tepkiler, çarpıntı ve terleme

Buradaki ayırt edici özellik, anının hatırlanması değil, istenmeden gelmesi ve o anki yoğunluğu taşıması.

2. Kaçınma

Olayı hatırlatan her şeyden uzak durma.

• Olayla ilgili düşünce ve duygulardan kaçınma
• Konuşmaktan kaçınma
• Olayı hatırlatan yer, kişi ve durumlardan uzak durma

Kaçınma en anlaşılır tepki ve tabloyu en çok sürdüren şey. Kaçınılan alan zamanla genişliyor ve yaşam daralıyor.

3. Düşünce ve Duygudurumda Olumsuz Değişim

• Olayın bazı bölümlerini hatırlayamama
• Kendine, başkalarına ve dünyaya dair olumsuz inançlar
• Olayla ilgili çarpıtılmış suçlama, kendini ya da başkalarını sorumlu tutma
• Süregiden korku, öfke, suçluluk ya da utanç
• İlgi kaybı
• Başkalarından uzaklaşma ve kopukluk duygusu
• Olumlu duygu yaşayamama

Bu küme çoğu zaman en geç fark edilen ancak yaşam kalitesini en çok etkileyen küme.

4. Uyarılmışlık Artışı

• Sinirlilik ve öfke patlamaları
• Riskli ya da kendine zarar verici davranışlar
• Sürekli tetikte olma
• Aşırı irkilme tepkisi
• Dikkat toplamada güçlük
• Uyku bozukluğu

Tanı İçin Süre

Belirtilerin bir aydan uzun sürmesi ve işlevselliği belirgin biçimde bozması gerekiyor.

İlk ay içinde görülen benzer tablo, akut stres bozukluğu olarak ayrı ele alınıyor.

Belirtiler genellikle ilk üç ay içinde başlıyor. Ancak bir grupta aylar hatta yıllar sonra ortaya çıkabiliyor. Bu tabloya gecikmeli başlangıç deniyor ve çoğu zaman bir tetikleyiciyle açığa çıkıyor.

Riski Artıran Etkenler

Aynı olayı yaşayan kişilerin bir bölümünde tablo gelişiyor, bir bölümünde gelişmiyor. Farkı belirleyen etkenler tanımlanmış durumda.

Olayın niteliği. Süresi, şiddeti, insan eliyle gerçekleşmiş olması ve yakınlık derecesi. İnsan eliyle gerçekleşen travmalarda risk daha yüksek.

Tekrarlayan maruziyet.

Önceki travma öyküsü. Özellikle çocukluk çağı travmaları.

Önceki ruhsal tablolar.

Sosyal desteğin olmaması. En güçlü belirleyicilerden biri. Olay sonrası destek gören kişilerde tablo belirgin biçimde daha az gelişiyor.

Olay sonrası ek zorluklar. Ekonomik kayıp, hukuki süreçler, yerinden edilme.

Kaçınma davranışının erken yerleşmesi.

Ailede ruhsal hastalık öyküsü.

Sık Eşlik Eden Tablolar

TSSB nadiren tek başına bulunuyor.

Depresyon. En sık eşlik eden tablo.

Kaygı bozuklukları.

Alkol ve madde kullanımı. Belirtileri yatıştırma amaçlı kullanım sık ve tabloyu ağırlaştırıyor.

Uyku bozuklukları.

Bedensel yakınmalar. Ağrı tabloları ve açıklanamayan belirtiler.

Bu tabloların ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor.

Çocuklarda Görünümü

Çocuklarda belirtiler yetişkinlerden farklı görünüyor.

Oyunda tekrar. Olayla ilgili temaların oyuna yansıması.

Geriye dönüş davranışları. Alt ıslatma, parmak emme, ayrılamama.

Kâbuslar. İçeriği olayla doğrudan ilgili olmayabiliyor.

Bedensel yakınmalar. Karın ağrısı, baş ağrısı.

Okul başarısında düşüş.

Öfke patlamaları ve davranış sorunları.

Ayrılık kaygısı.

Küçük çocuklarda tablo sözel olarak anlatılamadığı için davranış üzerinden görünüyor. Bu, tanınmayı geciktiriyor.

Kaçınma Neden Tabloyu Sürdürüyor

Bu, tedavinin mantığını da açıklıyor.

Travmatik anı, diğer anılardan farklı biçimde depolanıyor. Zamana yerleşmiş bir anı olmak yerine, tetiklendiğinde o anki yoğunluğuyla geri geliyor.

Anının işlenmesi için ona temas edilmesi gerekiyor.

Kaçınma bu temasa izin vermiyor. Kısa vadede rahatlatıyor ve bu rahatlama, kaçınmayı pekiştiriyor.

Sonuçta anı işlenmemiş kalıyor ve etkisini sürdürüyor. Ayrıca kaçınılan alan genişliyor: önce bir yerden, sonra bir semtten, sonra dışarı çıkmaktan kaçınılıyor.

Tedavi

Bu tablo tedavi edilebiliyor ve etkinliği gösterilmiş yöntemler var.

Travmaya odaklı psikoterapi yaklaşımları. Uluslararası kılavuzlarda ilk sırada öneriliyor. Bu yaklaşımların ortak yanı, anıya kontrollü ve güvenli biçimde temas edilmesi ve olaya yüklenen anlamın ele alınması.

Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme. Etkinliği gösterilmiş yaklaşımlardan biri.

İlaç tedavisi. Karar ve takip hekime ait. Özellikle eşlik eden depresyon ve uyku sorunlarında.

Eşlik eden tabloların ele alınması. Madde kullanımı varsa öncelikle o alan.

Tedavinin ilk aşaması genellikle güvenliğin ve gündelik işleyişin sağlanması oluyor. Anıya temas, kişi bunu taşıyabilecek durumda olduğunda başlıyor.

Yakınları İçin

Anlatmaya zorlamayın. Hazır olmadan yapılan anlatım yarar sağlamıyor.

Anlattığında dinleyin. Ayrıntı sormadan ve yorumlamadan.

Duyguyu geçersiz kılmayın. “Geçti artık”, “iyi ki daha kötüsü olmadı” cümleleri iyi niyetle söyleniyor ve kişiyi yalnızlaştırıyor.

Kaçınmayı desteklemeyin. Kaçınmayı kolaylaştırmak kısa vadede yardım gibi görünüyor ancak tabloyu sürdürüyor.

Öfke ve mesafeyi kişisel almayın. Bu belirtiler tablonun parçası.

Günlük düzeni destekleyin.

Profesyonel desteğe yönlendirin.

Kendi desteğinizi alın. Travma yaşamış bir yakına destek olmak yıpratıcı ve bu yük de görünmüyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda çalışmaya anıdan başlamıyorum. Önce güvenliğin sağlanmış olması, uyku ve günlük işleyişin bir düzene girmesi gerekiyor, çünkü bu zemin kurulmadan yapılan temas kişiyi zorluyor. Kaçınmanın hangi alanlara yayıldığını erken haritalıyorum. Kimseyi anlatmaya zorlamıyorum, temas kişinin taşıyabileceği ölçüde ve onun hızında ilerliyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Belirtiler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Belirtiler azalmak yerine artıyorsa
• Kaçınma nedeniyle yaşam alanınız daraldıysa
• Uyku ve kâbuslar sürüyorsa
• İşe ya da günlük yaşama dönemiyorsanız
• Alkol ya da madde kullanımı arttıysa
• Çocuğunuzda travma sonrası davranış değişikliği görüyorsanız
• Kendine zarar verme ya da yaşamı sürdürmeye dair düşünceler varsa, bu durumda beklemeden başvurmak gerekiyor ve acil durumda 112 aranabilir

TSSB tedavi edilebilir bir tablo ve psikoterapi ana yöntem. Bireysel terapi sayfasında süreci anlattım.