Temizlik Takıntısı Olduğunuzu Nasıl Anlarsınız

“Ben temizlik takıntılıyım” cümlesi günlük dilde çok kullanılıyor. Çoğu zaman şaka yollu ve çoğu zaman gerçek tabloyu anlatmıyor.

Bu geniş kullanım, gerçekten zorlanan kişilerin durumunu görünmez kılıyor. Çünkü herkes kendini biraz takıntılı ilan ettiğinde, gerçek tablo da sıradanlaşıyor.

Bu yazı ayrımı netleştiriyor.

Ölçüt Miktar Değil

En sık sorulan soru şu: “Günde kaç kez el yıkamak fazla.”

Bu sorunun bir cevabı yok, çünkü ölçüt sayı değil.

Ölçüt şu üç şey.

Zorunluluk. Davranışı yapmak zorunda hissediyor musunuz. Yapmadığınızda kaygı yükseliyor mu.

Sıkıntı. Bu durum size rahatsızlık veriyor mu.

İşlevsellik. Günlük yaşamınızı, işinizi, ilişkilerinizi ya da zamanınızı etkiliyor mu.

Bir kişi çok temiz olabilir ve bunların hiçbiri olmayabilir. O zaman bu bir tablo değil, bir tercih.

Titizlikle Farkı

Titizlik. Kişi temiz olmayı seviyor. Sonuçtan memnun kalıyor. Gerektiğinde esneyebiliyor. Zorunlu hissetmiyor. Yapmadığında rahatsız oluyor ancak kaygı yaşamıyor.

Takıntı. Davranış keyif için değil, kaygıyı azaltmak için yapılıyor. Yapıldıktan sonra bile “yeterli oldu mu” sorusu kalıyor. Esneklik yok. Bırakılamıyor. Yapamadığında yoğun kaygı ortaya çıkıyor.

En kısa ayrım şu: titizlikte kişi temizliği seçiyor, takıntıda temizlik kişiyi seçiyor.

Nasıl Görünüyor

Yıkama davranışları. Uzun süren ve belirli bir sıraya uyulması gereken el yıkama. Sıranın bozulduğunda baştan başlama. Yıkama süresinin giderek uzaması.

Duş ve banyo. Belirli bir sıraya göre yıkanma, sürenin uzaması.

Ev temizliği. Aynı yüzeyin tekrar tekrar temizlenmesi. Belirli sırayla yapılan temizlik. Bitmeyen bir tamamlanmamışlık hissi.

Kaçınma. Kapı kolu, asansör düğmesi, toplu taşıma, umumi tuvalet, hastane ve para. Bu alanların giderek genişlemesi.

Temas kuralları. Dışarıdan gelen eşyaların eve alınmaması, belirli kıyafetlerin ayrılması, misafir kabul etmeme.

Başkalarına kural koyma. Ev halkının da bu kurallara uyması beklentisi. Bu, tablonun ilişkileri en çok yıprattığı nokta.

Güvence arama. “Temiz mi”, “elledim mi”, “bulaştı mı” sorularının tekrarı.

Zihinsel kontroller. Neye dokunulduğunun sürekli gözden geçirilmesi.

Döngü Nasıl İşliyor

Tetikleyici. Bir temas ya da temas ihtimali.

Düşünce. “Bulaştı”, “hastalanabilirim”, “birine bulaştırırım.”

Kaygı yükseliyor. Tiksinti de sık eşlik ediyor.

Temizlik davranışı.

Rahatlama. Ancak geçici.

Pekiştirme. Zihin şunu öğreniyor: tehlike gerçekti ve bu davranış onu önledi.

Bir sonraki tetikleyicide daha güçlü tepki.

Buradaki asıl mesele şu: temizlik davranışı, kişinin tehlikenin gerçek olup olmadığını hiç öğrenememesine yol açıyor. Çünkü her seferinde davranışı yapıyor ve ne olacağını görmüyor.

Bu, döngünün neden kendiliğinden kırılmadığını açıklıyor.

Kaçınmanın Genişlemesi

Bu tabloda en sinsi süreç bu.

Başta yalnızca bir alan “kirli” sayılıyor. Zamanla o alana temas etmiş her şey de kirli hâle geliyor. Sonra ona temas edenler.

Bir süre sonra evin bölümleri, kıyafetler ve hatta belirli kişiler bu kapsama giriyor.

Bu genişleme yavaş oluyor. Bu nedenle kişi ne kadar daraldığını fark etmiyor.

Bedensel Etkiler

Bu tabloda bedensel sonuçlar gerçek.

Ellerde kuruluk, çatlak, egzama ve yaralar. Tekrarlayan cilt enfeksiyonları. Temizlik ürünlerine bağlı ciltte ve solunum yollarında tahriş.

Ellerde yara oluşmaya başladıysa, bu tablonun artık bedensel etki ürettiğini gösteriyor ve gecikmeden başvuru gerektiriyor.

Salgın Sonrası Dönem

Bu başlık ayrıca ele alınmayı hak ediyor.

Gerçek bir bulaş tehdidi olan dönemlerde temizlik davranışlarının artması olağan ve işlevsel.

Sorun, tehdit geçtikten sonra davranışın sürmesi. Kişi kuralları bırakamıyor, çünkü bırakmak kaygı üretiyor.

Bu, tablonun nasıl kurulduğunu iyi gösteren bir örnek: davranış bir kez kaygıyı azaltma işlevi kazandığında, koşullar değişse de sürüyor.

Aile İçindeki Etkisi

Bu tabloda en çok yıpranan alan ilişkiler.

Ev halkı kurallara uymaya zorlanıyor. Uymadığında çatışma çıkıyor. Uyduğunda ise tablo büyüyor.

Bu ikilem yakınları çaresiz bırakıyor.

Doğru yaklaşım şu: kurallara katılmak da doğrudan reddetmek de tek başına çözüm değil. Bu süreç bir uzmanla planlanmalı ve kademeli yürütülmeli.

Yakınlar için ne yapılacağını obsesif kompulsif bozukluk hastalarına nasıl davranılmalı yazısında ele aldım.

Kendi Kendinize Sorabileceğiniz Sorular

• Temizlik davranışlarım günde ne kadar zamanımı alıyor
• Yapmadığımda ne hissediyorum
• Yapmamayı denedim mi, deneyebilir miyim
• Kaçındığım yerler ve durumlar var mı, bunlar arttı mı
• Ev halkından da benim kurallarıma uymalarını istiyor muyum
• Bu yüzden birileriyle çatışıyor muyum
• Ellerimde ya da cildimde bir sorun oluştu mu
• Bu davranışları kimseye anlatmıyor muyum
• Son bir yılda bu durum arttı mı

Bu sorulara verdiğiniz cevaplar, ölçütlerin karşılanıp karşılanmadığını gösteriyor.

Tedavi

Bu tablo tedaviye iyi yanıt veriyor.

Psikoterapi. Bu tabloda en etkili yaklaşımların başında geliyor.

Çalışılan şeyler: temas ve bulaş düşüncesine yüklenen anlam, güvence arama ve kaçınma davranışlarının azaltılması ve kaygı üreten durumlarla kademeli çalışma.

Bu kademeli çalışma bir uzmanla ve kişinin taşıyabileceği hızda yürütülüyor. Kendi başına yapılan zorlayıcı denemeler kaygıyı artırıp kaçınmayı güçlendirdiği için burada adım adım bir protokol vermiyorum.

İlaç tedavisi. Belirtiler ağırsa ya da psikoterapi tek başına yeterli olmuyorsa hekim tarafından değerlendiriliyor.

Aile çalışması. Ev halkının rolünün düzenlenmesi, bu tabloda sonucu doğrudan etkiliyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta kimseyle temizliğin gerekli olup olmadığını tartışmıyorum, çünkü o tartışma bir yere varmıyor. Konuştuğumuz şey şu: bu davranış size ne kadar zamana ve ne kadar alana mal oluyor. Kaçınma listesinin genişlemesini erken çıkarmaya çalışıyorum, çünkü bu genişleme yavaş oluyor ve kişi ne kadar daraldığını fark etmiyor. Ev halkının rolünü de ayrıca ele alıyorum: kurallara uymak kısa vadede evdeki gerilimi azaltıyor ancak tabloyu büyütüyor, bu nedenle o düzenleme planlı yapılmalı.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Temizlik davranışları günün önemli bir bölümünü alıyorsa
• Davranışı yapmadığınızda yoğun kaygı yaşıyorsanız
• Kaçındığınız yer ve durumların sayısı arttıysa
• Ev halkı sizin kurallarınıza uymak zorunda kalıyorsa
• Bu nedenle ilişkilerinizde çatışma yaşanıyorsa
• Ellerinizde ya da cildinizde yara, çatlak veya enfeksiyon oluştuysa, bu durumda gecikmeden
• İşe geç kalma ya da randevu kaçırma başladıysa
• Misafir kabul etmemeye ya da dışarı çıkmamaya başladıysanız
• Çökkünlük ya da umutsuzluk eşlik ediyorsa

Temizlik ritüelleri günün saatlerini alıyorsa bu bir alışkanlıktan fazlası. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.