Çocuğunuzun Yalan Söylediğini Nasıl Anlarsınız?

Bu başlıkta sorunun kendisiyle başlamak gerekiyor.

Çocuğun yalan söylediğini davranışından anlamaya çalışmak, sanıldığından çok daha güvenilmez bir yol. Göz kaçırma, kızarma, kıpırdanma ve duraksama gibi işaretlerin yalanı ele verdiği yaygın bir inanç ancak araştırmalar bunu desteklemiyor.

Bu işaretlerin gösterdiği şey yalan değil, kaygı. Doğruyu söyleyen ama korkan bir çocuk da aynı belirtileri veriyor.

Bu yüzden asıl işe yarayan soru şu değil: yalan söylediğini nasıl anlarım. İşe yarayan soru şu: yalana neden ihtiyaç duyuyor.

Yalan Bir Gelişim Basamağı

Bu, çoğu ailenin duymadığı bir bilgi.

Kasıtlı yalan söyleyebilmek için çocuğun bir şeyi kavramış olması gerekiyor: karşısındaki kişinin zihninde kendisininkinden farklı bir bilgi olabileceğini.

Bu kavrayış üç ile dört yaş arasında gelişiyor. Yani ilk yalanlar, bilişsel bir gelişimin göstergesi.

Bu bilgi yalanı meşrulaştırmıyor ancak paniklemeyi de gereksiz kılıyor. İlk yalanlar bir karakter işareti değil, bir gelişim işareti.

Yaşa Göre

3-5 yaş. Hayal ile gerçek arasındaki sınır henüz net değil. Bu yaştaki abartılı anlatımların çoğu yalan değil. Kasıtlı yalanlar ise basit ve kolayca çürütülebilir oluyor. Çocuk henüz yalanı tutarlı biçimde sürdüremiyor.

6-8 yaş. Yalanlar daha inandırıcı hâle geliyor ve çocuk tutarlılığı korumaya çalışıyor. Bu yaşta en sık sebep cezadan kaçınma. Ayrıca sosyal yalanlar öğreniliyor.

9-12 yaş. Yalanlar daha planlı. Akran onayı ve statü yeni bir sebep olarak ekleniyor. Sahip olmadığı bir şeyi varmış gibi anlatmak bu yaşta yaygın.

Ergenlik. Yalanın işlevi değişiyor. Bu dönemde yalan çoğu zaman özel alan yaratmak için kullanılıyor. Ergen bir şey saklıyor olabilir ancak çoğu zaman sakladığı şey kendi alanı. Kontrolün yüksek olduğu evlerde yalan da artıyor.

Neden Yalan Söylüyorlar

Sebebi bilmek, tepkiyi doğru kurmayı sağlıyor.

Cezadan kaçınma. En yaygın sebep. Ev ne kadar sert tepki veriyorsa yalan da o kadar artıyor.

Utançtan korunma. Yanlış yaptığını bilen bir çocuk, kötü görünmemek için saklıyor.

Onay alma. Beğenilmek ya da ilgi çekmek için abartma.

Birini koruma. Kardeşini ya da arkadaşını korumak.

Hayal kurma. Özellikle küçük yaşta, gerçekle karışan anlatılar.

Beklentiye yetişememe. Yüksek beklentinin bulunduğu evlerde çocuk kötü notu ya da başarısızlığı saklıyor.

Özel alan yaratma. Özellikle ergenlikte.

Alışkanlık hâline gelmesi. Bir kez işe yaradığında tekrarlanıyor.

Bu listede dikkat çeken şey şu: sebeplerin çoğu çocukla değil, ortamla ilgili.

Ne Zaman Farklı Bir Tablo

Yalan bu yaşlarda beklenen bir davranış. Ancak aşağıdakiler ayrı bir değerlendirme gerektiriyor.

• Yalanın sık, gerekçesiz ve neredeyse otomatik hâle gelmesi
• Kanıt gösterildiğinde bile ısrarla sürdürülmesi
• Başkalarına zarar vermek amacıyla kullanılması
• Hırsızlık, kaçma ya da saldırganlık gibi davranışların eşlik etmesi
• Çocuğun yalanının kendisini de etkilemiyor görünmesi
• Ergende madde kullanımını ya da riskli bir durumu gizleme amaçlı yalanlar

Bu tablolarda konu yalanın kendisi olmaktan çıkıyor.

Ayrıca dikkat eksikliği olan çocuklarda bir başlık ayırmak gerekiyor. Bu çocuklar bazen gerçekten unuttukları için yanlış bilgi veriyor ve bu, yalan olarak yorumlanıyor. Bu tabloyu dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

Yalan Karşısında Ne Yapmalı

Tuzağa çekmeyin. Cevabını bildiğiniz bir soruyu sormak, çocuğu yalana davet ediyor. “Bardağı sen mi kırdın” yerine “bardak kırılmış, birlikte toplayalım” daha işlevsel.

Suçlamayla başlamayın. Suçlanan çocuk savunmaya geçiyor ve savunma çoğu zaman yalanla yapılıyor.

Doğruyu söylemeyi güvenli kılın. Bu, en belirleyici madde. Doğruyu söylemenin sonucu her zaman ağırsa doğruyu söylemenin bir karşılığı kalmıyor. “Söylediğin için teşekkür ederim, şimdi ne yapacağımıza bakalım” cümlesi uzun vadede yalanı azaltan tek yaklaşım.

Yalanı kişiliğe bağlamayın. “Yalancısın” cümlesi bir tanıma dönüşüyor ve çocuk o role yerleşiyor. Davranışı tanımlamak farklı: “Bu doğru değildi.”

Sert ceza vermeyin. Sert ceza yalanı azaltmıyor. Yalnızca daha iyi yalan söylemeyi öğretiyor.

Sonucu davranışa bağlayın. Kırılan bardağı birlikte toplamak, cezadan daha öğretici.

Yalanın sebebini konuşun. “Neden söylemek istemedin” sorusu, yalanın kendisinden daha çok bilgi veriyor.

Aşırı sorgulamayın. Uzun ve tekrarlayan sorgular çocuğu kilitliyor.

Kendiniz model olun. Telefonda söylenen küçük yalanlar çocuklar tarafından fark ediliyor ve öğreniliyor.

Yalanı Azaltan Ev Düzeni

Bu, tek tek olaylara verilen tepkilerden daha belirleyici.

Öngörülebilir tepkiler. Aynı davranışa her seferinde farklı tepki verilen bir evde çocuk riski hesaplayamıyor ve saklamayı seçiyor.

Makul beklentiler. Ulaşılamayacak beklentiler, yetişememeyi gizlemeyi zorunlu kılıyor.

Denetimin ölçüsü. Aşırı denetlenen bir çocuk kendine alan açmak için yalan kullanıyor. Bu, özellikle ergenlikte belirgin.

Konuşulabilir bir zemin. Kötü haberi getirdiğinde patlamayan bir ebeveyn, kötü haberi öğrenmeye devam ediyor.

Küçük itirafları karşılamak. Çocuk bir şeyi kendiliğinden söylediğinde verilen tepki, bir sonraki seferi belirliyor.

Sosyal Yalanlar

Bu, ailelerin çoğu zaman fark etmediği bir çelişki alanı.

Çocuklara dürüst olmaları öğretiliyor ancak aynı zamanda beğenmediği hediyeye teşekkür etmesi de bekleniyor.

Bu çelişki çocuk tarafından fark ediliyor. Bu yüzden ayrımı açıkça konuşmak gerekiyor: kimseyi kırmamak için söylenen nazik cümleler ile kendini korumak için söylenen yalanlar farklı şeyler.

Bu ayrımı yapabilmek de bir beceri ve öğretilmesi gerekiyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta odağı yalanın kendisinden sebebine kaydırıyorum, çünkü sık yalan söylenen evlerde belirleyici olan çoğu zaman çocuğun karakteri değil, doğruyu söylemenin sonucunun ne kadar ağır olduğu. Ebeveynin ilk tepkisini ayrı bir başlık olarak ele alıyorum. Aileden yalanı tümüyle ortadan kaldırmasını istemiyorum, bu yaşlarda yalan beklenen bir davranış ve hedef sıklığını ve gerekliliğini azaltmak.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Yalan sık, gerekçesiz ve kanıt karşısında bile sürdürülüyorsa
• Yalana hırsızlık, kaçma ya da saldırganlık eşlik ediyorsa
• Yalan başkalarına zarar vermek amacıyla kullanılıyorsa
• Okulda da benzer davranışlar bildiriliyorsa
• Ergende madde kullanımı ya da riskli davranış kuşkusu varsa
• Yalan konusu evdeki temel çatışma alanı hâline geldiyse
• Çocuk sizden sürekli çekiniyor görünüyorsa

Yalan sıklaşıyor ve nedeni anlaşılmıyorsa, altında genellikle bir korku oluyor. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.