Madde Bağımlılığı Nedir?

Bu başlıkta önce bir çerçeve çizmek gerekiyor.

Madde kullanım bozukluğunun tıbbi tedavisi, arındırma süreci ve ilaç tedavisi hekimin alanı. Bu yazı tedaviyi anlatmıyor.

Bu yazının konusu tablonun ne olduğu, nasıl ayırt edildiği ve psikoterapinin bu süreçteki yeri.

Kullanım ile Bozukluk Arasındaki Fark

Bu ayrım, en sık sorulan ve en yanlış anlaşılan konu.

Ayrımı belirleyen şey miktar ya da sıklık değil. Belirleyici olan kullanımın yaşamı ne kadar belirlediği.

Güncel sınıflandırmada madde kullanım bozukluğu tek bir başlık altında ele alınıyor ve şiddeti karşılanan ölçüt sayısına göre belirleniyor.

Ölçütler dört grupta toplanıyor.

Kontrol kaybı. Amaçlanandan daha fazla ya da daha uzun süre kullanmak, bırakma ya da azaltma girişimlerinin başarısız olması, maddeyi elde etmek ve etkisinden kurtulmak için çok zaman harcamak, güçlü bir kullanma isteği duymak.

Sosyal işlevsellikte bozulma. İş, okul ya da ev sorumluluklarının aksaması, kullanıma bağlı sorunlara rağmen sürdürmek, önemli etkinlik ve ilişkilerden vazgeçmek.

Riskli kullanım. Tehlikeli durumlarda kullanmak, bedensel ya da ruhsal bir sorun geliştiği hâlde sürdürmek.

Bedensel belirtiler. Tolerans gelişmesi ve yoksunluk belirtileri.

Bu son grup önemli bir ayrıntı taşıyor: tolerans ve yoksunluk, hekim gözetiminde kullanılan bazı ilaçlarda da görülebiliyor ve bu durumda tek başına tanı anlamına gelmiyor.

Beyinde Ne Oluyor

Bu bölüm, tablonun neden iradeyle çözülmediğini açıklıyor.

Süregiden madde kullanımı beynin üç sisteminde ölçülebilir değişimler üretiyor.

Ödül sistemi. Madde, doğal ödüllerin çok üzerinde bir yanıt üretiyor. Zamanla sistem bu yüksek uyarana uyum sağlıyor ve doğal ödüller yeterli gelmemeye başlıyor. Bu, yalnızca maddeye değil, yemek, ilişki ve başarı gibi alanlara da yansıyor.

Dürtü kontrolü. Sonuçları tartma ve dürtüyü baskılama işlevleri zayıflıyor. Kişi sonucu biliyor ancak o an durduramıyor.

Stres sistemi. Zamanla kullanım keyif için değil, kötü hissetmemek için sürüyor. Bu geçiş, tablonun en belirleyici dönüm noktalarından biri.

Bu bilgi sorumluluğu ortadan kaldırmıyor. Ancak tabloyu bir karakter zayıflığı olmaktan çıkarıyor.

Risk Etkenleri

Kalıtsal bileşen. Bu tabloda kalıtımın belirgin bir pay taşıdığı gösteriliyor. Ailede bağımlılık öyküsü bulunması riski artırıyor.

Erken başlangıç. Ergenlik döneminde başlayan kullanım, riski belirgin biçimde yükseltiyor. Bu, gelişmekte olan beyin sistemleriyle ilişkilendiriliyor.

Eşlik eden ruhsal tablolar. Depresyon, kaygı bozuklukları, travma sonrası tablolar ve dikkat eksikliği. Bu tablolarda madde, bir kendini tedavi girişimi olarak başlayabiliyor.

Travma öyküsü. Özellikle çocukluk çağı travmaları.

Akran etkisi ve erişilebilirlik.

Süregiden stres ve yoksunluk koşulları.

Ağrı tedavisi. Bazı ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımı, bilinen bir risk yolu.

Ayırt Edilmesi Gerekenler

Eşlik eden ruhsal tablolar. Bu, en önemli başlık. Depresyon, kaygı ve travma tabloları hem madde kullanımına yol açabiliyor hem de kullanım sonucu ortaya çıkabiliyor. Değerlendirmede kullanımın olmadığı dönemlere bakılıyor.

Madde etkisiyle ortaya çıkan tablolar. Bazı maddeler kuşkuculuk, çökkünlük ya da psikotik belirtiler üretebiliyor. Bu belirtiler kullanım sonlandığında çoğu zaman geriliyor.

Reçeteli ilaç kullanımı. Hekim gözetiminde ve önerilen biçimde kullanım bu tanının dışında.

Tedavi

Tedavi çok bileşenli yürüyor ve tek bir yönteme dayanmıyor.

Tıbbi değerlendirme ve arındırma. Bu, hekimin alanı. Bazı maddelerde, özellikle alkol ve bazı yatıştırıcılarda yoksunluk tıbbi olarak tehlikeli olabiliyor. Bu nedenle bırakma kararı hekimle birlikte planlanıyor.

İlaç tedavisi. Bazı maddeler için etkinliği gösterilmiş ilaç seçenekleri bulunuyor. Karar ve takip hekime ait.

Psikoterapi. Bırakma sonrasındaki asıl çalışma alanı. Tetikleyicilerin belirlenmesi, kullanma isteğiyle baş etme, alternatif baş etme yollarının kurulması ve yineleme önleme.

Eşlik eden tabloların tedavisi. Bu ele alınmadan yürütülen bir süreçte yineleme riski belirgin biçimde yüksek.

Aile çalışması. Ev ortamının ve yakınların tutumunun sürece dahil edilmesi.

Destek grupları. Sürekliliği desteklemede işlevsel bulunuyor.

Yaşam düzeninin yeniden kurulması. Uyku, iş, sosyal çevre ve günlük yapı. Bu, en çok ihmal edilen ve yineleme riskini en çok etkileyen alan.

Bırakmak Sürecin Başlangıcı

Bu, yakınların en sık yanıldığı nokta.

Bırakmak, sürecin sonu değil başlangıcı.

Asıl çalışma bırakma sonrasındaki dönemde yürüyor ve bu dönem aylarla ölçülüyor.

Bu dönemde ele alınan başlıklar şunlar.

Tetikleyiciler. Kişiler, yerler, saatler, duygu durumları. Bunların haritalanması ve yönetilmesi.

Boşluk. Madde kullanımı çoğu zaman günün büyük bölümünü dolduruyor. Bırakıldığında geriye bir boşluk kalıyor ve bu boşluk doldurulmadığında yineleme riski yükseliyor.

Sosyal çevre. Kullanımın sürdüğü bir çevrede kalmak, en güçlü yineleme yordayıcılarından biri.

Duygularla baş etme. Madde, çoğu kişide bir duygu düzenleme aracı olarak işlev görüyor. Bu işlev yerine bir şey konmadığında boşluk kalıyor.

Uyku. Bırakma sonrasında uyku düzeni uzun süre bozuk kalabiliyor ve bu, yineleme riskini artırıyor.

Yineleme

Bu başlık dürüstçe yazılmayı hak ediyor.

Yineleme bu tabloda beklenen bir seyir özelliği. Tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmiyor.

Kronik seyirli birçok tabloda olduğu gibi, burada da alevlenme ve düzelme dönemleri görülüyor.

Önemli olan yinelemenin nasıl ele alındığı.

Tek seferlik kullanım ile tam dönüş farklı. Bir kullanım, tüm sürecin kaybedildiği anlamına gelmiyor.

Yineleme sonrası sürece dönmek belirleyici. Utanç ve suçluluk nedeniyle süreci tümüyle bırakmak, en sık görülen ve en zarar veren tepki.

Yinelemenin öncesi incelenmeli. Hangi tetikleyici, hangi duygu, hangi ortam. Bu bilgi, sonraki dönemi doğrudan güçlendiriyor.

Yakınlar İçin

Bu bölüm, yakınların en çok zorlandığı alan.

Sonuçları üstlenmeyin. Bu, en belirleyici madde. Borçları kapatmak, işe gitmediğinde bahane üretmek, hukuki sonuçları örtmek ve sürekli kurtarmak, kullanımın sürmesini kolaylaştırıyor.

Bu davranışlar iyi niyetle yapılıyor ve kişiyi sonuçlarla karşılaşmaktan koruyor. Ancak sonuçlarla karşılaşmak, çoğu zaman değişim kararını üreten şey.

Sınır koyun. Net, az sayıda ve uygulanabilir.

Tartışmayı kullanım anında yapmayın. Etki altındayken yapılan konuşmalar sonuç üretmiyor.

Suçlamayı bırakın. Suçlama ve utandırma, gizlemeyi artırıyor.

Değişimi tek başınıza üretemeyeceğinizi kabul edin. Bu, en zor madde. Yakının çabası tek başına yeterli olmuyor.

Kendi desteğinizi alın. Bu tabloda yakınların yaşadığı yıpranma gerçek ve bu alanda yakınlara yönelik destek grupları da bulunuyor.

Güvenliği önceleyin. Şiddet ya da tehdit varsa öncelik güvenlik.

Çocuklar varsa ayrıca değerlendirin. Bu tabloda çocuklar üzerindeki etki çoğu zaman görünmüyor.

Ergenlerde

Bu grup ayrıca ele alınmayı hak ediyor.

Erken başlangıç, riski en çok artıran etkenlerden biri.

Ergenlerde dikkat edilmesi gereken işaretler şunlar: ani arkadaş çevresi değişimi, okul başarısında belirgin düşüş, devamsızlık, uyku düzeninde değişim, para talebinin artması, evden eşya kaybolması, ani ruh hâli değişimleri ve içine kapanma.

Bu belirtiler tek başına madde kullanımı anlamına gelmiyor ve ergenlik dönemine ait başka nedenlerle de ortaya çıkabiliyor.

Ancak birkaçı bir aradaysa ve süreklilik gösteriyorsa değerlendirme gerekiyor.

Bu yaşta suçlama ve ceza temelli yaklaşımlar iletişimi kapatıyor. Bu başlığı ergenlik çağında gençlerin yaşadığı sorunlar yazısında ele aldım.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda tıbbi süreç hekimin alanı ve bırakma kararının hekimle planlanmış olmasını istiyorum, çünkü bazı maddelerde yoksunluk tıbbi olarak riskli. Çalışmayı bırakma anı üzerine değil, sonrasındaki boşluk üzerine kuruyorum. Yinelemeyi bir başarısızlık olarak ele almıyorum, çünkü öyle ele alındığında kişi utançla süreci tümüyle bırakıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Kullanımı azaltma ya da bırakma girişimleri sonuçsuz kalıyorsa
• Kullanım iş, okul ya da ilişkileri etkilemeye başladıysa
• Sonuçlarına rağmen kullanım sürüyorsa
• Bırakıldığında bedensel belirtiler ortaya çıkıyorsa, bu durumda önce hekim değerlendirmesi
• Tabloya çökkünlük, kaygı ya da travma öyküsü eşlik ediyorsa
• Ergen çocuğunuzda ani ve süregiden davranış değişiklikleri varsa
• Yakın olarak sonuçları üstlenmeyi sürdürüyorsanız
• Yaşamı sürdürmeye dair düşünceler varsa, bu durumda beklemeden başvurmak gerekiyor ve acil durumda 112 aranabilir

Bağımlılıkta tıbbi takip ve psikoterapi birlikte yürüyor. Psikoterapi ayağı için bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.