Ergenlik Çağında Gençlerin Yaşadığı Sorunlar

Ergenlikle ilgili en yaygın iki cümle birbirinin tersi: “Geçer, ergenlik işte” ve “Bu çocuk elden gidiyor”.

İkisi de tek başına yol göstermiyor. Bu dönemde gerçekten beklenen değişimler var ve bunlar müdahale gerektirmiyor. Aynı dönemde beklenmeyen tablolar da başlıyor ve bunların gecikmesi ağır sonuç doğurabiliyor.

Bu yazı dönemin bütününe ve neyin dönemsel neyin değerlendirme gerektiren olduğuna odaklanıyor. Akran ilişkilerini ergenlik döneminde arkadaşlık ilişkileri, aileyle çatışmayı ebeveynler ile ergen çocuklar arasında kuşak çatışmaları, evdeki günlük düzeni ergenlerle birlikte yaşamanın 6 yolu yazısında ayrı ayrı ele aldım.

Bu Dönemde Ne Oluyor

Ergenlik yalnızca bedensel bir değişim dönemi değil. Aynı anda üç düzeyde birden değişim yaşanıyor.

Bedensel değişim. Hızlı büyüme, hormonal değişim ve bedenin görünümünün değişmesi.

Beyin gelişimi. Burada önemli bir ayrıntı var. Ödül ve heyecan arayışıyla ilişkili sistemler ergenliğin başında hızla gelişirken, dürtü kontrolü ve uzun vadeli sonuç değerlendirmesini sağlayan bölgeler daha yavaş olgunlaşıyor. Bu iki hızın arasındaki fark, riskli davranışların neden bu yaşta yoğunlaştığını açıklıyor. Ergen sonucu bilmiyor değil, o an tartamıyor.

Toplumsal rol değişimi. Beklentiler artıyor, sorumluluk yükleniyor ancak karar yetkisi aynı hızda verilmiyor. Bu dengesizlik çatışmanın büyük bölümünü üretiyor.

Dönemin temel gelişim görevi bağımsız bir kimlik kurmak. Aileden ayrışmak bu görevin parçası. Yani mesafe koymak bir reddediş değil, bir gelişim adımı.

Kimlik ve Benlik

Ben kimim sorusu. Bu soru soyut düşünmenin gelişmesiyle birlikte gündeme geliyor. Farklı kimlikler denemek, ilgi alanlarını sık değiştirmek ve görünüşle oynamak bu arayışın parçası.

Değerlerin sınanması. Ailenin değerleri ilk kez dışarıdan bakılarak değerlendiriliyor. Bu, değerlerin reddedilmesi anlamına gelmiyor. Sınanmadan benimsenmiş bir değer zaten kalıcı olmuyor.

Tutarsızlık. Aynı hafta içinde çok farklı görüşler savunmak bu dönemde olağan.

Özgüven dalgalanması. Kendine dair değerlendirme dışarıdan gelen geri bildirime çok duyarlı hâle geliyor.

Beden Algısı

Beden hızlı değişiyor ve bu değişimin hızı kişiden kişiye çok farklı. Aynı sınıftaki iki çocuk arasında birkaç yıllık gelişim farkı olabiliyor.

Erken gelişen ve geç gelişen ergenlerde zorluklar farklı biçimde ortaya çıkıyor. Erken gelişen çocuk yaşından büyük görüldüğü için yaşına uygun olmayan beklentilerle karşılaşabiliyor. Geç gelişen çocuk ise akranlarından geride kalmış hissedebiliyor.

Beden memnuniyetsizliği bu dönemde yaygın. Ancak bir sınırı var. Yeme davranışında belirgin değişiklik, aşırı egzersiz, kilo ve beden konusunda takıntılı meşguliyet ve öğün gizleme, dönemsel bir tablo değil ve beklemeden değerlendirilmesi gerekiyor.

Sosyal medyadaki karşılaştırma bu alanı belirgin biçimde ağırlaştırıyor.

Akran İlişkileri

Bu dönemde akranın ağırlığı ailenin önüne geçiyor. Bu, ailenin öneminin bittiği anlamına gelmiyor. Ergenler değer ve gelecek gibi büyük konularda hâlâ ailenin görüşünü esas alıyor, gündelik tercihlerde ise akran belirleyici oluyor.

Bu alandaki başlıca zorluklar dışlanma, akran baskısı, arkadaş kaybı, zorbalık ve dijital ortamdaki ilişkiler. Ayrıntılı olarak ergenlik döneminde arkadaşlık ilişkileri yazısında ele aldım.

Aileyle Çatışma

Çatışmanın kendisi bu dönemde beklenen bir şey. Konusu ise çoğu zaman göründüğü gibi değil.

Tartışma saat kaçta eve gelineceği üzerine görünüyor ancak asıl konu kararın kime ait olduğu.

Çatışmanın sıklığı değil, biçimi belirleyici. Tartışılan ancak sonrasında onarılan bir ilişki bu dönemde sağlıklı işliyor. Tartışmanın hakarete dönüştüğü ya da hiç konuşulmayan bir ev ise farklı bir tablo.

Bu başlığı ebeveynler ile ergen çocuklar arasında kuşak çatışmaları yazısında ayrıntılı anlattım.

Akademik Alan

Ders yükü ve sınav baskısı bu dönemde artıyor ve bu artış sınav odaklı bir eğitim düzeninde ayrıca ağırlaşıyor.

Sık görülen tablolar erteleme, sınav kaygısı, motivasyon düşüklüğü ve gelecek kaygısı.

Burada bir ayrım önemli. Not düşüşü çoğu zaman bir neden değil, bir sonuç. Ani ve belirgin bir akademik düşüş; çökkünlük, uyku sorunu, madde kullanımı, zorbalık ya da fark edilmemiş bir öğrenme güçlüğünün ilk görünür belirtisi olabiliyor.

Duygusal Alan

Duygusal yoğunluk bu dönemde gerçekten artıyor. Aynı gün içinde uçlar arasında geçiş yapmak olağan.

Ancak dönemsel dalgalanma ile klinik bir tablo arasındaki fark ayırt edilebiliyor.

Dönemsel dalgalanmada duygudurum değişken ancak iyi olan zamanlar da var. Arkadaşlarla ilişki sürüyor, sevdiği etkinliklere ilgi devam ediyor ve okula gidiliyor.

Değerlendirme gerektiren tabloda çökkünlük iki haftadan uzun sürüyor ve dalgalanmıyor. Sevdiği şeylerden alınan keyif kayboluyor, arkadaşlardan çekiliyor, uyku ve iştah belirgin biçimde değişiyor.

Kaygı da bu dönemde artıyor. Sosyal kaygı ergenlikte belirginleşen tabloların başında geliyor.

Riskli Davranışlar

Bu başlık ailelerin en çok korktuğu alan ve korku çoğu zaman konuşmayı engelliyor.

Sigara, alkol, madde, riskli araç kullanımı ve erken cinsel deneyimler bu dönemde artıyor. Bunun gelişimsel bir açıklaması var: heyecan arayışının dürtü kontrolünden önce gelişmesi.

Bu bilgi davranışı meşrulaştırmıyor ancak yaklaşımı değiştiriyor. Korkutma temelli anlatımların etkisi sınırlı. Daha işlevsel olan, konunun konuşulabilir kalması ve ergenin bir sorun yaşadığında ailesine başvurabileceğini bilmesi.

Kendine zarar verme davranışı bu dönemde görülebiliyor ve dikkatle ele alınması gereken bir başlık. Bu davranış her zaman ölme isteğini göstermiyor ancak her zaman değerlendirme gerektiriyor.

Dijital Alan

Ekran, sosyal medya ve oyun bu dönemin ayrılmaz parçası ve tümüyle olumsuz bir alan değil. Ergenler için sosyalleşmenin bir bölümü artık burada yaşanıyor.

Zorlayıcı hâle geldiği noktalar şunlar: uykunun bozulması, karşılaştırma yoluyla beden ve benlik algısının zedelenmesi, siber zorbalık ve gerçek yaşamdaki ilişkilerin daralması.

Ekran kullanımı bu dönemin en sık çatışma başlığı; ayrıntısı ergenlerde internet bağımlılığı yazısında.

Uyku

Bu başlık en çok ihmal edilen ancak diğer alanların hepsini etkileyen alan.

Ergenlikte biyolojik uyku saati doğal olarak geriye kayıyor. Yani ergen geç yatmak istiyor olması nedeniyle değil, bedeni geç yatmaya eğilimli olduğu için geç uyuyor.

Buna erken okul saatleri eklendiğinde kronik uyku yetersizliği ortaya çıkıyor. Sonucu dikkat sorunu, duygudurum dalgalanması, akademik düşüş ve dürtü kontrolünde azalma.

Ergenle yaşanan birçok gerginliğin altında yalnızca uyku yetersizliği bulunabiliyor.

Değerlendirme Gerektiren İşaretler

Aşağıdakiler dönemsel değişimin dışında kalıyor.

• İki haftadan uzun süren çökkünlük ya da ilgi kaybı
• Uyku ve iştahta belirgin ve süregiden değişiklik
• Arkadaşlardan ve sevdiği etkinliklerden geri çekilme
• Okul devamsızlığı ya da ani ve belirgin başarı düşüşü
• Kendine zarar verme davranışı
• Ölüm ya da ölme üzerine konuşmalar
• Ani ve tümüyle değişen arkadaş çevresi
• Yeme davranışında belirgin değişiklik ya da beden takıntısı
• Madde kullanımı şüphesi
• Sürekli ve şiddetli öfke patlamaları

Terapiye Yaklaşımım

Ergenle çalışırken ilk kurduğum şey gizlilik çerçevesi, çünkü ergen konuştuğunun aileye aktarılacağını düşündüğünde süreç en baştan kapanıyor. Ailenin de bu çerçeveyi bilmesi gerekiyor. Aileyle çalıştığımda odağım kontrolü artırmak değil, bağın açık kalmasını sağlamak. Ergenden ailesiyle uyumlu olmasını istemiyorum. Bu dönemde ayrışmak sorunun kendisi değil, sürecin normal parçası.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Çökkünlük ya da kaygı iki haftadan uzun sürüyorsa
• Kendine zarar verme davranışı varsa
• Okul devamsızlığı başladıysa
• Arkadaş ilişkileri tümüyle kesildiyse
• Yeme davranışında belirgin değişiklik varsa
• Madde kullanımı şüpheniz varsa
• Evdeki çatışma şiddete ya da tümüyle sessizliğe dönüştüyse
• Ergen kendisi destek almak istiyorsa

Ergen çocuğunuzla ilgili endişeleriniz sürüyorsa iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.