Dissosiyasyon Nedir

Dissosiyasyon, bir kopma deneyimi.

Kişi kendisiyle, bedeniyle, duygularıyla, anılarıyla ya da çevresiyle arasındaki bağın zayıfladığını hissediyor.

Bu deneyim rahatsız edici oluyor ve çoğu kişi bunu kimseye anlatmıyor. Nedeni de şu: “deliriyorum” diye düşünülüyor.

Bu düşünce yanlış ve bu yazının ilk amacı onu düzeltmek.

Hafif ve Yaygın Biçimleri

Dissosiyasyon bir bozukluk değil, bir mekanizma. Hafif biçimleri çok yaygın.

• Yolda giderken dalıp gitmek ve nasıl geldiğini hatırlamamak
• Bir kitaba ya da filme dalıp çevreyi fark etmemek
• Uzun bir toplantıda zihnin başka yere gitmesi
• Tekrarlayan bir işi otomatik yapmak
• Yorgunken kendini uzakta hissetmek

Bunların hiçbiri bir sorun değil.

Ne Zaman Bozukluk Sayılıyor

Sıklık. Deneyim sık tekrar ediyorsa.

Denetim. Kişinin isteği dışında ortaya çıkıyorsa.

Süre. Uzun sürüyorsa.

Sıkıntı. Belirgin rahatsızlık veriyorsa.

İşlevsellik. İşi, ilişkileri ya da güvenliği etkiliyorsa.

Bu son madde önemli: araç kullanırken ya da bir işi yaparken ortaya çıkan uzun kopmalar güvenlik sorunu üretiyor.

Belirtiler

Kendine yabancılaşma. Kendi bedenini dışarıdan izliyormuş gibi hissetmek. Elin kendisine ait olmadığı hissi. Duyguların uzak gelmesi. Kendi sesini yabancı duymak.

Çevreye yabancılaşma. Çevrenin gerçek dışı, uzak ya da sisli görünmesi. Renklerin ve seslerin farklı algılanması. Tanıdık bir yerin yabancı gelmesi.

Bellek boşlukları. Bir zaman diliminin hatırlanmaması. Bir yere nasıl gelindiğini bilememek. Konuşulan bir şeyi hatırlamamak.

Duygusal donukluk. Hiçbir şey hissetmeme hâli.

Bedensel kopukluk. Ağrıyı hissetmeme ya da bedeni uzak hissetme.

Kimlik duygusundaki değişiklikler. Daha ağır tablolarda görülüyor.

Neden Oluyor

Dissosiyasyon temelde bir koruma tepkisi.

Kişinin baş edemeyeceği kadar yoğun bir tehdit ya da acı olduğunda, zihin bir mesafe koyuyor. Bu mesafe, o an dayanabilmeyi sağlıyor.

Bu nedenle travma öyküsü olan kişilerde daha sık görülüyor. Özellikle erken dönemde ve tekrarlayan biçimde yaşanan travmalarda.

Diğer tetikleyiciler şunlar.

Yoğun stres.

Uykusuzluk. Sık ve güçlü bir tetikleyici.

Panik atak. Panik sırasında sık görülüyor ve korkuyu artırıyor.

Yoğun kaygı.

Alkol ve madde kullanımı.

Bazı ilaçlar.

Tıbbi tablolar. Epilepsi, migren, iç kulak sorunları ve bazı nörolojik tablolar.

Bu son madde nedeniyle tıbbi değerlendirme atlanmıyor.

Hangi Tablolarda Görülüyor

Travma sonrası stres bozukluğu.

Panik bozukluk.

Dissosiyatif bozukluklar. Kendine ve çevreye yabancılaşma bozukluğu, dissosiyatif amnezi ve dissosiyatif kimlik bozukluğu.

Sınır durumdaki kişilik örgütlenmesi.

Depresyon ve kaygı bozuklukları.

Yeme bozuklukları.

Dissosiyatif amneziyi ayrıca dissosiyatif amnezi nedir yazısında ele aldım.

Anda Kalma Yöntemleri

Bu yöntemler tedavinin yerini almıyor ancak kopma anında işe yarıyor.

Ortak mantıkları şu: duyuları kullanarak dikkati şimdiki ana ve bedene geri getirmek.

Soğuk. Ellere soğuk su tutmak ya da yüzü yıkamak.

Ayakları fark etmek. Ayakların yere basışını hissetmek, ayak parmaklarını oynatmak.

Sayma. Çevrede belirli bir renkte kaç nesne olduğunu saymak.

Adlandırma. Gördüğünüz, duyduğunuz ve dokunduğunuz şeyleri sesli söylemek.

Doku. Elinizdeki bir nesnenin dokusunu fark etmek.

Koku. Belirgin bir koku.

Nefes. Nefes verişi nefes alıştan uzun tutmak.

Hareket. Ayağa kalkmak, birkaç adım yürümek, esnemek.

Sesli konuşma. Bulunduğunuz yeri, tarihi ve saati sesli söylemek.

Güvenli bir kişiyle temas.

Bu yöntemlerin kopma anında hatırlanması zor. Bu nedenle sakin bir dönemde çalışmak ve bir liste hazırlamak yararlı.

Kopma Sıklığını Azaltmak

Uykuyu düzenlemek. En belirleyici madde.

Kafein ve alkolü azaltmak.

Tetikleyicileri tanımak. Ne zaman ve hangi durumlarda olduğunu not etmek.

Erken uyarı işaretlerini fark etmek. Kopma çoğu zaman aniden olmuyor. Öncesinde bir uzaklaşma hissi başlıyor. Bu işaret yakalandığında müdahale kolaylaşıyor.

Kaygıyı ve uyarılmışlığı azaltmak.

Düzenli günlük yapı kurmak.

Yalıtımdan çıkmak.

Yakınlar İçin

Panik yapmayın.

Bulunduğu yeri hatırlatın. Sakin bir sesle, nerede olduğunu ve güvende olduğunu söyleyin.

İzin almadan dokunmayın. Ani temas, tabloyu ağırlaştırabiliyor.

Sarsmayın ve bağırmayın.

Soru yağmuruna tutmayın.

Sonrasında konuşun. Ne olduğunu ve neyin işe yaradığını.

Güvenliği sağlayın. Araç kullanırken ya da riskli bir ortamda olduysa öncelik bu.

Tedavi

Tıbbi değerlendirme. Nörolojik ve diğer tıbbi nedenlerin dışlanması.

Psikoterapi. Bu tabloda temel yaklaşım. Çalışılan şeyler: tetikleyicilerin tanınması, anda kalma becerileri, kaygının azaltılması ve altta yatan travmatik yaşantıların işlenmesi.

Bu son bileşen kademeli yürütülüyor. Kişi yeterince kararlı hâle gelmeden travma çalışmasına geçilmiyor.

İlaç tedavisi. Eşlik eden kaygı ve çökkünlük tabloları için hekim tarafından değerlendiriliyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta ilk yaptığım şey deneyimi olağanlaştırmak, çünkü gelen kişilerin çoğu “deliriyorum” düşüncesiyle geliyor ve bu düşüncenin kendisi kaygıyı artırıp kopmayı sıklaştırıyor. Tıbbi değerlendirme yapılmadan çalışmıyorum: epilepsi ve iç kulak kaynaklı tablolar benzer deneyimler üretebiliyor. Sonra tetikleyicileri ve erken uyarı işaretlerini çıkarıyoruz, çünkü kopma çoğu zaman aniden olmuyor ve o ara dönem müdahale için uygun. Travma öyküsü varsa, kişi yeterince kararlı hâle gelmeden travma çalışmasına geçmiyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Kopma deneyimleri sık tekrar ediyorsa
• Uzun sürüyorsa
• Sizi korkutuyor ve sıkıntı veriyorsa
• Bellek boşlukları yaşıyorsanız
• Araç kullanırken ya da riskli bir ortamda oluyorsa, bu durumda gecikmeden
• İşinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa
• Travma öykünüz varsa
• Panik belirtileriyle birlikte görülüyorsa
• Alkol ya da madde kullanımınız arttıysa
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa, bu durumda 112

Acil bir durumda 112’yi arayın.

Kopma anları sıklaşıyor ve günlük hayatı bölüyorsa, bireysel terapi sayfasında sürecin nasıl ilerlediğini anlattım.