Halüsinasyon Nedir? Hangi Durumlarda Görülür?

Halüsinasyon hakkındaki en yaygın yanlış inanış şu: her halüsinasyonun ciddi bir ruhsal hastalık anlamına geldiği.

Bu inanış iki yönlü zarar veriyor. Deneyimi yaşayan kişi korkuyor ve kimseye anlatmıyor. Çevre ise duyduğunda gereğinden ağır bir tepki veriyor.

Oysa halüsinasyon birçok farklı durumda görülüyor ve bunların önemli bir bölümü psikiyatrik değil.

Tanım

Halüsinasyon, ortada gerçek bir uyaran yokken bir algı yaşanması.

Buradaki kritik nokta şu: deneyim kişi için gerçek. Hayal kurmaya ya da düşünmeye benzemiyor. Beynin algı sistemleri, dışarıdan gelen bir uyaran varmış gibi çalışıyor.

Bu yüzden “kendini kandırıyorsun” ya da “hayal görüyorsun” demek işe yaramıyor.

Benzer Kavramlardan Ayrımı

İllüzyon. Gerçek bir uyaran var ancak yanlış algılanıyor. Karanlıkta askıdaki paltoyu bir insan sanmak illüzyon. Herkeste görülüyor ve bir bozukluk belirtisi değil.

Sanrı. Algı değil, inanç düzeyinde. Kanıtla çürütülemeyen, kültürel bağlamla açıklanamayan sabit bir inanç. Halüsinasyon ve sanrı birlikte görülebiliyor ancak farklı şeyler.

Yoğun düşünce. Kişinin kendi zihninden geldiğini bildiği düşünceler. Halüsinasyonda kaynak dışarıdan algılanıyor.

Türleri

İşitsel. En sık görülen tür. Ses, konuşma, isimle seslenilme ya da müzik.

Görsel. Gölge, ışık, şekil ya da tam bir figür. Bedensel ve nörolojik tablolarda daha sık.

Dokunsal. Ciltte dokunma, karıncalanma ya da bir şeyin yürüdüğü hissi. Madde kullanımı ve yoksunluk tablolarında öne çıkıyor.

Koku. Genellikle hoş olmayan kokular. Bazı nörolojik tablolarda ve epilepside görülüyor.

Tat.

Bedensel. Bedenin içinde bir hareket ya da değişiklik hissi.

Tür, olası nedeni daraltmaya yardımcı oluyor. Bu nedenle hekime hangi duyuda yaşandığını anlatmak önemli.

Psikiyatrik Olmayan Durumlar

Bu bölüm, yazının en çok işe yarayan kısmı.

Uyku geçişleri. Uykuya dalarken ya da uyanırken görülen halüsinasyonlar. Genel nüfusta yaygın ve tek başına bir bozukluk belirtisi değil.

Uykusuzluk. Uzun süreli uyku yoksunluğu doğrudan halüsinasyon üretebiliyor.

Yas. Kaybedilen kişinin sesini duymak, onu görmüş gibi olmak ya da varlığını hissetmek yas döneminde sık karşılaşılan bir deneyim.

Ateş. Özellikle çocuklarda ve yaşlılarda yüksek ateş sırasında.

Duyu kaybı. İşitme kaybı olan kişilerde işitsel, görme kaybı olan kişilerde görsel halüsinasyonlar görülebiliyor. Görme kaybına bağlı bu tablo tanımlanmış bir durum ve ruhsal bir hastalık değil.

Migren ve epilepsi.

Yoğun bakım ve hastane koşulları. Özellikle yaşlılarda görülen akut bilinç bulanıklığı tablosu.

Aşırı yorgunluk ve uzun süreli yalıtım.

Tıbbi Nedenler

Deliryum. Ani başlayan bilinç bulanıklığı tablosu. Enfeksiyon, ameliyat sonrası dönem, elektrolit bozukluğu ve ilaç etkileriyle ortaya çıkıyor. Bu tablo acil değerlendirme gerektiriyor.

Demans. İleri evrelerde görülebiliyor. Bazı demans türlerinde görsel halüsinasyonlar erken dönemde de ortaya çıkıyor.

Parkinson hastalığı ve kullanılan ilaçlar.

Beyin tümörleri ve travma.

Tiroid işlev bozuklukları.

B12 vitamini eksikliği.

Böbrek ve karaciğer yetmezliği.

Enfeksiyonlar. Özellikle yaşlılarda idrar yolu enfeksiyonu bile bu tabloyu üretebiliyor.

Bu liste, tıbbi değerlendirmenin neden ilk adım olduğunu gösteriyor.

İlaç ve Madde Etkileri

Reçeteli ilaçlar. Bazı Parkinson ilaçları, kortizon, bazı antibiyotikler ve bazı ağrı kesiciler.

Uyku ilaçları ve yatıştırıcılar. Hem kullanım hem bırakma sırasında.

Alkol. Ağır alkol kullanımının aniden kesilmesi sırasında ortaya çıkan tablo hayati risk taşıyor ve acil müdahale gerektiriyor.

Madde kullanımı.

Bu nedenle hekime tüm kullanılan ilaçları söylemek gerekiyor.

Psikiyatrik Tablolar

Şizofreni ve psikotik bozukluklar. İşitsel halüsinasyonlar en sık görülen belirtilerden biri.

Bipolar bozukluk. Ağır manik ya da depresif dönemlerde.

Ağır depresyon. Psikotik belirtilerin eşlik ettiği tablolarda.

Travma sonrası stres bozukluğu. Yeniden yaşantılama belirtileri bazen halüsinasyona benzer biçimde tanımlanıyor.

Dissosiyatif tablolar.

Bu tablolar var ancak listenin tümü içinde bir bölümü. Halüsinasyonu duyar duymaz psikoz düşünmek, çoğu tabloda yanlış bir başlangıç.

Çocuklarda

Çocuklarda hayalî arkadaş ve zengin hayal dünyası gelişimin olağan parçası ve halüsinasyon değil.

Ancak ateş, uyku sorunları ve bazı ilaçlar çocuklarda da halüsinasyon üretebiliyor. Çocuk korkuyorsa ve deneyim tekrar ediyorsa değerlendirme gerekiyor.

Ne Yapmalı

Panik yapmamak. Deneyimin kendisi bir tanı değil.

Hekime başvurmak. İlk basamak psikiyatri değerlendirmesi.

Ne yaşandığını not etmek. Hangi duyuda, ne zaman, ne sıklıkta, hangi koşullarda.

Kullanılan ilaçları listelemek.

Alkol ve madde kullanımını gizlememek. Bu bilgi tanı için belirleyici.

Aşağıdaki durumlarda acil servise başvurulmalı: ani başlangıç, bilinç bulanıklığı, ateş, nörolojik belirti, kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi ve ağır alkol kullanımının kesilmesi sonrası ortaya çıkan tablo.

Belirtiler ve tedavi seçeneklerini halüsinasyon belirtileri ve tedavisi yazısında, kişinin kendisi için ilk adımları halüsinasyon görüyorum ne yapmalıyım yazısında ele aldım.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta önceliğim, tıbbi değerlendirmenin yapılmış olduğundan emin olmak ve gerekiyorsa yönlendirmek. Halüsinasyon, ruh sağlığı alanında hekim değerlendirmesi olmadan üzerine çalışılacak bir başlık değil. Psikoterapinin yeri ise tanı konduktan sonra: deneyimin nasıl yorumlandığı, ona verilen tepki, tedaviye uyum ve kişinin yaşamına geri dönüşü. Kimseye yaşadığı deneyimin gerçek olmadığını tartışarak yaklaşmıyorum, çünkü bu tartışma hiçbir tabloda işe yaramıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Herhangi bir duyuda tekrar eden halüsinasyon yaşanıyorsa
• Deneyim ani başladıysa
• Ateş, bilinç bulanıklığı ya da nörolojik belirti eşlik ediyorsa, bu durumda acil servis
• Yeni bir ilaca başlandıktan sonra ortaya çıktıysa
• Alkol ya da madde kullanımı kesildikten sonra başladıysa, bu durumda acil servis
• Kendine ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi varsa, bu durumda 112
• Yaşlı bir yakında ani zihinsel değişiklikle birlikte görülüyorsa
• Deneyim günlük yaşamı ya da uykuyu bozuyorsa

Acil bir durumda 112’yi arayın.

Yakınınızda böyle bir tablo varsa ona nasıl yaklaşacağınızı konuşmak için iletişim sayfasından yazabilirsiniz.