Çocuklara Cinselliği Nasıl Anlatırsınız?

Bu konudaki en yaygın endişe şu: erken anlatırsam merakını uyandırır mıyım.

Alanyazın bu endişeyi desteklemiyor. Yaşa uygun ve doğru bilgi alan çocuklarda riskli davranışlar azalıyor, artmıyor.

Ayrıca burada bir gerçeklik var. Bilgi boşluğu boş kalmıyor. Ebeveyn anlatmadığında bilgi internetten, akranlardan ya da tesadüfen görülen içeriklerden geliyor. Bu kaynakların hiçbiri denetlenmiş değil.

Yani asıl soru anlatıp anlatmamak değil. Kimden öğreneceği.

Bu Bir Konuşma Değil, Bir Süreç

Ailelerin çoğu bunu tek ve büyük bir konuşma olarak düşünüyor. Bu düşünce hem erteletiyor hem de zorlaştırıyor.

İşleyen biçim, yıllara yayılan ve yaşa göre derinleşen kısa konuşmalar. Her yaş kendi düzeyinde bir bilgi alıyor ve bir sonraki aşama bunun üzerine kuruluyor.

Bu biçimin iki avantajı var. Konuşma doğal kalıyor ve çocuk bu konunun konuşulabilir olduğunu öğreniyor. İkincisi ileride bir sorun yaşadığında kime gideceğini belirliyor.

Yaşa Göre

2-4 yaş. Beden parçalarının doğru adlarıyla öğrenilmesi. Mahremiyet kavramının başlaması: özel bölgelerin olduğu, bunlara izinsiz dokunulamayacağı ve rahatsız olduğunda hayır diyebileceği. “Bebek nereden geliyor” sorusuna kısa ve somut bir cevap yeterli.

5-7 yaş. Beden farklılıkları, üremenin çok basit düzeyde açıklanması, iyi ve kötü dokunuş ayrımı, sır ile sürpriz arasındaki fark. Bu son madde koruyucu açıdan önemli: sürpriz bir gün açıklanıyor, sır ise hiç açıklanmıyor ve saklanması istenen bir sır her zaman anlatılmalı.

8-11 yaş. Ergenlik dönemi değişikliklerinin önceden anlatılması. Bu, özellikle kız çocuklarında ilk âdet öncesinde gerekli, çünkü hazırlıksız yaşanan bir deneyim korku üretiyor. Üremenin daha ayrıntılı açıklanması ve internette karşılaşılabilecek içerikler hakkında konuşma da bu döneme ait.

12 yaş ve sonrası. Cinsel yönelim ve kimlik konularının konuşulabilir olması, rıza kavramı, korunma yöntemleri, cinsel yolla bulaşan hastalıklar, ilişkilerde sınır ve dijital ortamda paylaşılan içeriklerin kalıcılığı.

Doğru Adlandırmanın Koruyucu İşlevi

Bu, ailelerin en çok zorlandığı ancak en somut faydası olan uygulama.

Beden parçalarını takma adlarla öğrenen bir çocuk, uygunsuz bir duruma maruz kaldığında bunu anlatamıyor. Kullandığı sözcük yetişkinler tarafından anlaşılmıyor ya da ciddiye alınmıyor.

Doğru adlandırma ayrıca bir mesaj taşıyor: bu bölge utanılacak bir şey değil, konuşulabilir.

Utanç duygusuyla öğrenilen bir alan, sorun yaşandığında da utançla saklanıyor.

Mahremiyet Eğitimi

Bu başlık cinsel eğitimin en erken ve en koruyucu bölümü.

Bedeni kendisine ait. Sarılmak istemediğinde zorlanmaması bu ilkeyi somutlaştırıyor. Akrabaya zorla öptürülen bir çocuk, bedeni üzerinde söz hakkı olmadığını öğreniyor.

Hayır diyebilme. Yetişkinlere de hayır diyebileceğini bilmesi gerekiyor.

Özel bölgeler kuralı. İç çamaşırının örttüğü bölgelere kimsenin dokunamayacağı, bakım ve sağlık durumları dışında.

Sır tutmama kuralı. Bir yetişkin ondan bir şeyi saklamasını isterse bunu mutlaka anlatması gerektiği.

Anlattığında inanılacağı. Bu belki en önemlisi. Çocuğun bir şey anlattığında ciddiye alınacağını bilmesi, anlatma olasılığını doğrudan belirliyor.

Güvendiği kişiler. Anne ve baba dışında da başvurabileceği bir yetişkinin belirlenmiş olması.

Sorulara Nasıl Cevap Verilir

Şaşırmayın ya da şaşırdığınızı belli etmeyin. İlk tepki, bir daha soru sorup sormayacağını belirliyor.

Önce ne bildiğini sorun. “Sen ne düşünüyorsun bu konuda” sorusu, hem sorunun gerçek içeriğini hem de nereden bilgi aldığını gösteriyor.

Kısa ve doğru cevap verin. Sorduğundan fazlasını anlatmak gerekmiyor. Çoğu çocuk kısa bir cevapla yetiniyor.

Doğru bilgi verin. Uydurulan açıklamalar birkaç yıl sonra çürüyor ve çocuk verilen diğer bilgilerin de doğruluğunu sorguluyor.

Bilmiyorsanız söyleyin. “Bunu ben de tam bilmiyorum, birlikte bakalım” hem dürüst hem güven veren bir cevap.

Ertelemeyin. “Büyüyünce anlatırım” cümlesi konuyu kapatıyor ve çocuğu başka kaynaklara yönlendiriyor.

Ortamı seçin. Kalabalıkta gelen bir soru için “bunu eve gidince konuşalım” demek uygun ancak sonra gerçekten konuşmak gerekiyor.

Ergenlikte

Bu dönemde bilgi vermekten çok, konuşulabilir kalmak önemli. Ergenlerin çoğu bilgiyi zaten başka kaynaklardan almış oluyor. Eksik olan şey çoğu zaman bilgi değil, çerçeve.

Konuşulması gereken başlıklar şunlar.

Rıza. Bu, en önemli başlık. Rızanın ne olduğu, geri alınabileceği ve sessizliğin rıza anlamına gelmediği.

Sınır. Kendi sınırını bilmek ve karşısındakinin sınırına saygı duymak.

Kontrol davranışları. Kıskançlık, telefon kontrolü ve kimlerle görüşeceğine karışma sevginin göstergesi değil. Bu, ilk ilişkilerde en sık yanlış anlaşılan konu.

Dijital ortam. Paylaşılan bir içeriğin kalıcı olduğu ve geri alınamayacağı.

Korunma. Bilgi vermek riskli davranışı artırmıyor, azaltıyor.

Yönelim ve kimlik. Bu konuların yargılanmadan konuşulabilir olması, ergenin gerektiğinde başvurabileceği bir kapı bırakıyor.

Bu dönemde yan yana konuşmak, karşı karşıya oturmaktan daha çok işe yarıyor. Bu konuyu ergenlik çağında gençlerin yaşadığı sorunlar yazısında ayrıntılı ele aldım.

Sık Yapılan Hatalar

Utandırmak. “Ayıp” cümlesi bilgiyi vermiyor, yalnızca konunun konuşulamaz olduğunu öğretiyor.

Ertelemek. Ertelenen her konuşma, bilginin başka yerden gelmesi anlamına geliyor.

Yanlış bilgi vermek. Uydurulan açıklamalar güveni zedeliyor.

Yalnızca korkutmak. Korku temelli anlatım kısa vadede etkili görünüyor ancak ergeni sorun yaşadığında ailesine başvurmaktan alıkoyuyor.

Kız ve erkek çocuklara farklı anlatmak. Rıza ve sınır konularının her iki gruba da aynı biçimde anlatılması gerekiyor.

Tek konuşmayla bitirmek. Konu bir kez konuşulup kapatıldığında ileride yeniden açılamıyor.

Yalnızca bir ebeveynin üstlenmesi. İki ebeveynin de bu konuda konuşabilir olması, çocuğa iki kapı bırakıyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta ailelerle çalışırken önce ebeveynin kendi rahatsızlığını ele alıyorum, çünkü konuşmayı erteleten şey çoğu zaman bilgi eksikliği değil, o rahatsızlık. Mahremiyet eğitimini öne alıyorum, koruyucu değeri en yüksek bölüm orası. Aileden kusursuz bir konuşma yapmasını istemiyorum. Hedef tek bir doğru konuşma değil, konunun konuşulabilir kalması.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Çocukta yaşına uygun olmayan cinsel bilgi ya da davranış gözlüyorsanız
• Ani davranış değişikliği, içine kapanma ya da uyku sorunları başladıysa
• Çocuk belirli bir kişiden ya da ortamdan kaçınmaya başladıysa
• İstismar kuşkunuz varsa
• Ergen riskli ilişki örüntüleri sergiliyorsa
• Kontrol davranışlarının bulunduğu bir ilişki içindeyse
• Bu konuları konuşmakta kendinizi tümüyle kilitlenmiş hissediyorsanız

Bu konuşmayı nasıl kuracağınızdan emin değilseniz iletişim sayfasından yazabilirsiniz.