Travma Geçer mi? Ne Kadar Sürede Geçer?

“Geçer mi” sorusunun cevabı evet. Ancak “geçmek” kelimesinin ne anlama geldiğini netleştirmek gerekiyor.

Hedef unutmak değil. Olay yaşandı ve hatırası kalacak.

Hedef şu: o anının işlenmiş olması ve geçmişe yerleşmesi. Yani hatırlandığında aynı yoğunlukla yeniden yaşanmaması.

Bu ulaşılabilir bir hedef.

Olağan Seyir

İlk günler ve haftalar. Uyku bozukluğu, olayın zihinde canlanması, irkilme, sinirlilik, kopukluk ve duygusal donukluk. Bunlar olağan tepkiler.

İlk ay. Birçok kişide belirtiler kademeli olarak geriliyor.

Bir aydan sonra. Belirtiler sürüyor ve işlevselliği bozuyorsa değerlendirme gerekiyor.

Bu, en pratik ölçüt: bir ay.

Süreyi Belirleyen Etkenler

Olayın türü. İnsan eliyle yapılan olaylar, doğal olaylara göre daha uzun sürebiliyor.

Süre ve tekrar. Tek seferlik bir olay ile uzun süre tekrarlayan bir maruziyet farklı seyrediyor. İkincisi daha uzun sürüyor.

Yakınlık. Olayın kişiyi ne kadar doğrudan etkilediği.

Kayıp olup olmadığı.

Bedensel yaralanma.

Geçmiş travma öyküsü. Özellikle çocukluk dönemine ait yaşantılar.

Sosyal destek. En güçlü koruyucu etkenlerden biri.

Tehdidin sürüp sürmediği. Bu, en belirleyici madde. Tehdit devam ediyorsa iyileşme başlamıyor.

Kaçınmanın düzeyi. Kaçınma ne kadar yaygınsa süreç o kadar uzuyor.

Eşlik eden tablolar. Depresyon, kaygı bozuklukları ve alkol kullanımı.

Destek alınıp alınmadığı.

Gecikmeli Başlangıç

Bu, bilinmesi gereken bir durum.

Belirtiler olayın hemen ardından değil, aylar sonra da başlayabiliyor.

Tetikleyici genellikle şunlar oluyor: benzer bir olay, yıl dönümü, sorumlulukların azalması ya da hayatın durulması.

Bu son madde önemli: bazı kişiler kriz döneminde işlev görüyor ve belirtiler ancak tehlike geçtikten sonra ortaya çıkıyor.

Bu, gecikmiş bir tepki ve olağan.

Süregiden Tablolar

Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve işlevselliği bozuyorsa, bu tanımlanmış bir tablo olabiliyor.

Bu tabloda dört belirti grubu bulunuyor.

Yeniden yaşantılama. Anıların istemsiz gelmesi, kâbuslar ve olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme.

Kaçınma. Hatırlatıcılardan uzak durma.

Düşünce ve duygudurumda değişiklikler. Kendini ya da dünyayı olumsuz görme, suçluluk, keyif alamama ve kopukluk.

Aşırı uyarılmışlık. İrkilme, sinirlilik, uyku bozukluğu ve sürekli tetikte olma.

Bu tablo kendiliğinden geçmiyor ancak tedaviye iyi yanıt veriyor.

Uzun Süreli Maruziyet

Uzun süre ve tekrarlayan biçimde travmatik yaşantılara maruz kalan kişilerde tablo farklı seyrediyor.

Çocukluk çağı istismarı, uzun süreli aile içi şiddet, esaret ve savaş koşulları bu gruba giriyor.

Bu tabloda yukarıdaki belirtilere ek olarak duygu düzenleme güçlükleri, kendilik algısında bozulma ve ilişki kurma zorlukları görülüyor.

Bu tablo daha uzun süreli bir çalışma gerektiriyor. Ancak burada da iyileşme mümkün.

Yıl Dönümü ve Tetikleyiciler

Belirtilerde geçici artışlar olağan.

Sık görülen tetikleyiciler: olayın yıl dönümü, benzer bir olayın haberde görülmesi, aynı mevsim, aynı yer ve belirli sesler ya da kokular.

Bu artışlar birkaç gün sürüyorsa olağan.

Haftalarca sürüyor ve işlevselliği bozuyorsa değerlendirme gerekiyor.

Bu dönemler önceden bilindiğinde hazırlık yapmak mümkün: destek ağını yakın tutmak, uyku düzenini korumak ve yükü azaltmak.

İyileşme Neye Benziyor

Bu, en çok merak edilen ve en az anlatılan konu.

• Olay hatırlandığında aynı yoğunlukla yeniden yaşanmıyor
• Anılar istemsiz gelmek yerine kişinin denetiminde
• Kaçınma azalıyor, yaşam alanı genişliyor
• Uyku düzeliyor
• İrkilme ve tetikte olma hâli geriliyor
• Duygular geri geliyor, donukluk azalıyor
• Kendini suçlama azalıyor
• Gelecek düşünülebilir hâle geliyor
• Olay yaşamın merkezi olmaktan çıkıyor, geçmişteki bir olaya dönüşüyor

Son madde belirleyici. Hedef, olayın yok sayılması değil, uygun yerine oturması.

Tedaviyle Süre

Süregiden tablolarda tedaviyle belirgin iyileşme sağlanıyor.

Süreyi etkileyen şeyler: tablonun ne kadar süredir devam ettiği, maruziyetin tek seferlik mi uzun süreli mi olduğu, eşlik eden tablolar ve destek düzeyi.

Kesin bir süre vermek doğru olmaz. Ancak şunu söylemek mümkün: erken başvurulan tablolarda süreç daha kısa.

“Yıllar Geçti, Artık Geç” Düşüncesi

Bu düşünce yaygın ve doğru değil.

Yıllar önce yaşanmış bir travmanın belirtileri de tedaviye yanıt veriyor.

Ayrıca birçok kişi belirtilerini travmayla ilişkilendirmiyor. Uykusuzluk, sinirlilik, ilişki sorunları ve açıklanamayan bedensel yakınmalarla yaşıyor ve bunların kaynağını fark etmiyor.

Bu bağlantının kurulması, tek başına önemli bir adım.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta kimseye kesin bir süre söylemiyorum, çünkü süreyi belirleyen çok sayıda etken var ve verilen bir sayı tutmadığında kişi kendini başarısız sayıyor. Bunun yerine iyileşmenin neye benzediğini somut olarak anlatıyorum: olayın unutulması değil, hatırlandığında aynı yoğunlukla yaşanmaması. Yıl dönümü ve tetikleyici dönemleri önceden konuşuyoruz ve o dönemler için plan yapıyoruz. Yıllar önce yaşanmış travmalarda “geç kaldım” düşüncesini erken ele alıyorum, çünkü bu düşünce başvuruyu bir kez daha erteletiyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Belirtiler bir aydan uzun sürüyorsa
• İşlevselliğiniz etkileniyorsa
• Kaçındığınız alanların sayısı artıyorsa
• Uyku düzeniniz ve kâbuslar sürüyorsa
• Tetikleyici sonrası artışlar haftalarca sürüyorsa
• Duygusal donukluk ve kopukluk yaşıyorsanız
• Alkol ya da madde kullanımınız arttıysa
• Yıllar önce yaşanmış bir olayın etkilerini hâlâ taşıyorsanız
• Bir tehdit hâlâ sürüyorsa, bu durumda gecikmeden
• Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa, bu durumda 112

İlk günlerde ne yapılacağını psikolojik travma nasıl atlatılır yazısında ele aldım. Acil bir durumda 112’yi arayın.

Sürenin kişiden kişiye değiştiği doğru ama beklemek tek başına yeterli olmuyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.