Tembel Misiniz?

“Tembelim” cümlesi bir açıklama gibi kullanılıyor. Oysa hiçbir şeyi açıklamıyor.

Bir kişi bir işi yapamıyorsa, bunun bir nedeni var. “Tembel” demek, o nedeni aramayı durduruyor.

Bu yazı nedenlerin listesini veriyor.

Etiketin Zararı

Kendini tembel olarak tanımlamanın üç somut zararı var.

Arama duruyor. Neden aranmıyor, çünkü cevap bulunmuş sayılıyor.

Suçluluk üretiyor. Suçluluk harekete geçirmiyor. Yapmayı daha da zorlaştırıyor, çünkü işe her bakışta biriken suçluluk da geliyor.

Kimliğe dönüşüyor. “Bu işi bugün yapamadım” ile “ben tembel biriyim” arasında büyük fark var. İkincisi değiştirilebilir bir şey gibi görünmüyor.

Ayırt Edici Sorular

Nedeni daraltmak için üç soru yeterli oluyor.

Ne zaman başladı. Her zaman böyle miydiniz, yoksa belirli bir dönemden sonra mı.

Hangi alanları kapsıyor. Her şey mi, yoksa belirli işler mi.

Keyif alma kapasiteniz değişti mi. Eskiden keyif aldığınız şeylerden hâlâ keyif alıyor musunuz.

Bu üçüncü soru en ayırt edici olanı.

Depresyon

En sık atlanan neden.

Depresyonda enerji gerçekten yok. Kişi yatakta uzanıp “kalkmam lazım” diye düşünüyor ve kalkamıyor. Bu, isteksizlik değil, kapasite kaybı.

Ayırt edici belirtiler: keyif alma kapasitesinin azalması, uyku ve iştah değişikliği, sabahları daha kötü hissetme, umutsuzluk, kendini değersiz bulma ve odaklanma güçlüğü.

Depresyonda kişi kendini tembel olarak tanımlıyor. Bu tanım tablonun kendisinin bir belirtisi: değersizlik düşüncesi.

Tükenmişlik

Uzun süreli iş yükü ve dinlenmemenin sonucu.

Ayırt edici belirtiler: zihinsel bitkinlik, işe karşı duyarsızlaşma ve alaycılık, yetersizlik duygusu, hafta sonu dinlenmenin yetmemesi ve tatil sonrası bile yorgun uyanma.

Tükenmişlikte kişi yapamıyor, çünkü kaynak kalmamış. Bu durumda yöntem uygulamak işe yaramıyor. Gereken şey dinlenme ve yükün azaltılması.

Uyku Sorunları

Yetersiz uyku, bölünmüş uyku ve uyku apnesi.

Uyku borcu biriktiğinde enerji, dikkat ve karar verme belirgin biçimde düşüyor.

Uyku apnesi ayrıca değerlendirilmeli: horlama, gece boğulur gibi uyanma ve gündüz uykululuk. Tedavi edilebilir ve tedavi sonrası fark belirgin.

Kaygı

Kaygı yapmayı zorlaştırıyor, çünkü iş bir tehdit gibi algılanıyor.

Kişi işten kaçınıyor. Kaçınma dışarıdan tembellik gibi görünüyor.

Ayırt edici işaret şu: kaçınılan işler genellikle belirli özellikler taşıyor. Değerlendirilme içeren, sonucu belirsiz ya da başarısızlık riski olan işler.

Aynı kişi başka alanlarda çok üretken olabiliyor.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

Yürütücü işlev güçlükleri erteleme ve yapamama olarak görünüyor.

Ayırt edici işaret: örüntü çocukluktan beri sürüyor ve yaygın.

Bu tabloda kişi genellikle yıllarca “tembel” olarak tanımlanmış oluyor. Tanı, o tanımlamayı yerinden ediyor.

Bedensel Nedenler

Tiroid işlev bozuklukları. Özellikle yavaş çalışan tiroid. Halsizlik, üşüme, kilo artışı ve yavaşlama.

Demir eksikliği ve kansızlık. Çabuk yorulma, halsizlik ve nefes darlığı.

B12 ve D vitamini eksikliği.

Diyabet.

Kronik enfeksiyonlar ve enfeksiyon sonrası dönemler.

Uyku apnesi.

Kronik ağrı tabloları.

Bazı ilaçların yan etkileri.

Bu nedenle sürekli halsizlik yakınmasında kan değerlerinin bakılması ilk adımlardan biri.

Anlam ve Uyumsuzluk

Bazen sorun kişide değil, işte.

Anlamsız bulunan iş. Neden yapıldığı bilinmeyen bir işe enerji ayrılmıyor. Bu, işlevsel bir tepki.

Kişiye uymayan iş. Yanlış meslek, yanlış rol ya da yanlış ortam.

Aşırı ya da yetersiz zorluk. Çok kolay bir iş sıkıyor, çok zor bir iş kaçındırıyor.

Dışarıdan dayatılan hedefler. Kendi seçmediği bir hedefe kimse enerji ayırmıyor.

Bu durumlarda kişi tembel değil. Yanlış yerde.

Mükemmeliyetçilik

Bu, en yanıltıcı neden.

Mükemmeliyetçi bir kişi işe başlamıyor, çünkü iyi yapamayacağından korkuyor. Dışarıdan tembellik gibi görünüyor.

Oysa altta yatan şey tam tersi: fazla yüksek bir ölçüt.

Öğrenilmiş Çaresizlik

Uzun süre çabalayıp sonuç alamamış bir kişi, çabalamayı bırakıyor.

Bu, deneyimle öğrenilmiş bir tepki. Kişi “ne yaparsam yapayım değişmiyor” inancını taşıyor.

Bu tabloda önce inanç, sonra davranış değişiyor.

Gerçekten Sadece İsteksizlik Olabilir mi

Olabilir. Herkes her gün üretken olmak zorunda değil.

Ancak bu durumda da bir kaynak var: yorgunluk, dinlenme ihtiyacı, o işe ilgi duymamak ya da başka bir önceliğin olması.

Bunlar açıklanabilir şeyler. “Tembellik” ise açıklanamaz bir kişilik kusuru olarak sunuluyor ve bu yüzden işe yaramıyor.

Ne Yapmalı

Etiketi bırakın. İlk adım bu.

Üç soruyu cevaplayın. Ne zaman başladı, hangi alanları kapsıyor, keyif alma kapasiteniz değişti mi.

Uykuya bakın.

Kan değerlerinizi kontrol ettirin. Tam kan sayımı, demir, B12, D vitamini ve tiroid işlevleri.

Kaçınılan işlerin ortak özelliğini bulun. Değerlendirilme mi içeriyor, belirsiz mi, sıkıcı mı.

Dinlenmeyi deneyin. Gerçek bir dinlenme sonrası hâlâ yapamıyorsanız, sorun yorgunluk değil.

Kendinize sertçe davranmayı bırakın. Bu, ölçülebilir biçimde işe dönüşü kolaylaştırıyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu cümleyle gelen kişilere ilk söylediğim şey, “tembellik” kelimesinin bir açıklama olmadığı. O kelime durduğu sürece neden aranmıyor ve suçluluk birikiyor. Sorduğum üç soru şu: ne zaman başladı, hangi alanları kapsıyor ve keyif alma kapasiten değişti mi. Bu üç cevap çoğu zaman yönü gösteriyor. Kan değerleri ve uyku değerlendirmesi yapılmadan psikolojik nedenlere geçmiyorum. Ayrıca kişinin işiyle ya da hedefiyle uyumsuzluğunu da bir olasılık olarak masaya koyuyorum, çünkü bazen sorun kişide değil, bulunduğu yerde.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Bu hâl aylardır sürüyorsa
• Eskiden keyif aldığınız şeylerden keyif alamıyorsanız
• Uyku ve iştahınız değiştiyse
• Temel işleri de yapamıyorsanız
• Sabahları belirgin biçimde daha kötü hissediyorsanız
• Halsizlik, üşüme ya da çabuk yorulma varsa, bu durumda kan değerleri
• Umutsuzluk ya da kendini değersiz bulma düşünceleri varsa
• Dinlenmek işe yaramıyorsa
• Çocukluktan beri süren bir örüntüyse
• Yaşamdan çekilme ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa, bu durumda 112

Acil bir durumda 112’yi arayın.

Tembellik dediğiniz şey çoğu zaman tükenmişlik ya da depresyon oluyor. Ayırt etmek için bireysel terapi sayfasını inceleyebilirsiniz.