Trikotilomani Nedir
Trikotilomani, kişinin kendi kıllarını ya da saçlarını tekrar tekrar yolma dürtüsüne karşı koyamamasıyla ortaya çıkan bir ruhsal durumdur. Halk arasında saç yolma hastalığı olarak bilinir. Kişi çoğu zaman saç derisinden, kaşlardan ya da kirpiklerden kıl kopararak geçici bir rahatlama ya da doyum yaşar. Bu davranış zamanla gözle görülür seyrelmelere ve kel bölgelere yol açabilir. Trikotilomani, bedene yönelik tekrarlayıcı davranışlar grubunda yer alır ve obsesif kompulsif bozuklukla yakın akraba kabul edilir. Kişi bu davranıştan çoğu zaman utanç duyar ve gizlemeye çalışır.
Belirtileri Nelerdir
Trikotilomaninin en belirgin işareti tekrarlayan kıl yolma davranışı ve buna bağlı kıl kaybıdır. Kişi çoğu zaman yolma dürtüsünü durdurmaya çalışır ancak başaramaz. Davranış bazen kişinin farkında olmadan, televizyon izlerken ya da ders çalışırken otomatik biçimde gerçekleşir. Bazen de yoğun bir gerginlik anında bilinçli bir rahatlama arayışı olarak ortaya çıkar. Yolma öncesinde artan bir gerilim, yolma sırasında ise rahatlama ya da haz sık bildirilen deneyimlerdir. Kişi çoğu zaman kel bölgeleri saç modeliyle, şapkayla ya da makyajla gizlemeye çalışır ve bu durum sosyal kaçınmaya yol açabilir.
Neden Ortaya Çıkar
Trikotilomaninin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte birçok etken rol oynar. Genetik yatkınlık, beynin dürtü kontrolüyle ilgili bölgelerindeki farklılıklar ve kaygıya eğilimli bir mizaç önemli etkenlerdir. Davranış çoğu zaman stresle, sıkıntıyla ya da can sıkıntısıyla tetiklenir. Kişi için kıl yolma, yoğun duyguları düzenlemenin öğrenilmiş bir yolu hâline gelmiştir. Bu yönüyle davranış bir alışkanlıktan çok, duygusal bir düzenleme girişimi olarak anlaşılmalıdır. Bu durumu daha geniş bir çerçevede değerlendirmek için obsesif kompulsif bozukluk yazımız yol gösterici olur.
Günlük Yaşama Etkisi
Trikotilomani yalnızca fiziksel bir görünüm sorunu değildir. Kişi çoğu zaman davranışından dolayı yoğun utanç ve suçluluk duyar. Bu duygular sosyal ortamlardan kaçınmaya, yakın ilişkilerde mesafeye ve özgüven kaybına yol açabilir. Kel bölgeleri gizleme çabası sürekli bir kaygı kaynağına dönüşebilir. Bazı kişiler yıllarca bu durumu kimseyle paylaşmadan taşır. Oysa trikotilomani utanılacak bir zayıflık değil, ele alınabilir bir ruhsal durumdur. Erken destek hem davranışın hem de eşlik eden duygusal yükün hafiflemesini sağlar.
Tedavisi
Trikotilomaninin tedavisinde en etkili yöntem alışkanlık tersine çevirme eğitimi adı verilen davranışçı bir yaklaşımdır. Bu yöntemde kişi önce yolma dürtüsünün hangi durumlarda ve hangi duygularla ortaya çıktığını fark eder. Ardından bu dürtüyle karşılaştığında ona rakip, zararsız bir davranış geliştirir. Bilişsel davranışçı terapi, davranışı besleyen düşünce ve duyguları da ele alır. Kaygının davranışı tetiklediği durumlarda gevşeme ve duygu düzenleme çalışmaları eklenir. Bazı vakalarda hekim değerlendirmesiyle ilaç desteği düşünülebilir. Görüşmelere uzaktan başlamak isteyenler için online terapi uygun bir seçenek sunar.
Terapiye Yaklaşımım
Trikotilomaniyle gelen danışanlarımda önce bu davranışın onları yargılamadan anlaşılması gereken bir baş etme girişimi olduğunu vurgularım. Çünkü çoğu danışan yıllarca bu durumu bir irade zayıflığı olarak görmüş ve kendini suçlamıştır. Bu suçlamanın yükünü hafifletmek değişimin önünü açar. Ardından yolma dürtüsünün altındaki duyguları ve tetikleyicileri birlikte haritalandırırız. Danışanı davranışını bastırmaya değil, altındaki ihtiyaca daha sağlıklı biçimde yanıt vermeye yönlendiririm. Bu süreçte küçük kazanımlar kişinin kendine güvenini yeniden inşa eder.
Çocuklarda ve Ergenlerde Trikotilomani
Trikotilomani çoğu zaman çocukluk ya da ergenlik döneminde başlar. Küçük çocuklarda görülen hafif ve geçici saç çekiştirme davranışı çoğu zaman kendiliğinden azalır. Ancak davranış ergenlikte belirginleşir ve süreklilik kazanırsa dikkat etmek gerekir. Bu dönemde saç yolma çoğu zaman okul baskısı, sosyal kaygı ya da aile içi gerginliklerle tetiklenir. Ailelerin bu davranış karşısında ceza ve baskı uygulaması çoğu zaman durumu ağırlaştırır çünkü davranış zaten gerginlikle beslenir. Çocuğu yargılamadan desteklemek, davranışın altındaki kaygıyı anlamaya çalışmak ve gerektiğinde bir uzmandan yardım almak en sağlıklı yaklaşımdır. Erken dönemde ele alınan trikotilomani, davranışın yetişkinliğe taşınmasını önler.
Utanç ve Gizlilik Döngüsünü Kırmak
Trikotilomaninin en zorlayıcı yönlerinden biri beraberinde getirdiği utanç ve gizlilik döngüsüdür. Kişi davranışından utandığı için onu saklar, sakladıkça yalnızlaşır ve yalnızlaştıkça gerginliği artar. Artan gerginlik ise yolma davranışını yeniden tetikler. Bu döngüyü kırmanın ilk adımı davranışı bir irade zayıflığı olarak görmekten vazgeçmektir. Trikotilomani, kişinin karakteriyle ilgili bir kusur değil, ele alınabilir bir ruhsal durumdur. Güvendiği biriyle ya da bir uzmanla bu durumu paylaşmak, utancın üzerindeki gücü azaltır. Paylaşmak çoğu zaman kişinin yıllardır taşıdığı yükü hafifletir ve değişim için gereken alanı açar.
Trikotilomani Hakkında Yanlış İnançlar
Trikotilomaniyle ilgili en yaygın yanlış inanç, davranışın yalnızca dikkat çekmek ya da bir alışkanlık olduğu düşüncesidir. Oysa saç yolma çoğu zaman kişinin bilinçli tercihi değil, yoğun duyguları düzenlemeye çalışan otomatik bir tepkidir. Bir diğer yanlış inanç, kişinin gerçekten isterse kolayca durabileceğidir. Bu düşünce çoğu zaman danışanı daha fazla suçlar ve utanca sürükler. Trikotilomani irade meselesi değil, dürtü kontrolüyle ilişkili bir ruhsal durumdur ve uygun yöntemlerle tedavi edilebilir. Bu gerçeği bilmek hem kişinin kendisi hem de yakınları için doğru ve destekleyici bir tutum geliştirmenin ilk adımıdır.
Sık Sorulan Sorular
Trikotilomani bir alışkanlık mı
Basit bir alışkanlıktan öte, dürtü kontrolüyle ilişkili bir ruhsal durumdur. Bu nedenle yalnızca kendini uyararak durdurmak çoğu zaman yeterli olmaz ve profesyonel destek gerekir.
Yolduğum saçlar geri çıkar mı
Çoğu durumda davranış durduğunda kıllar yeniden çıkar. Ancak çok uzun süren ve yoğun yolmalarda kalıcı incelme olabilir. Bu nedenle erken müdahale önemlidir.
Destek almak isterseniz bireysel terapi sürecine göz atabilir ya da hızlı randevu üzerinden bana ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
Amerikan Psikiyatri Birliği, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı DSM-5-TR, 2022. Dünya Sağlık Örgütü, Uluslararası Hastalık Sınıflandırması ICD-11. TLC Foundation for Body-Focused Repetitive Behaviors kaynakları.
