Psikolog mu Psikiyatrist mi? Hangisine Önce Gitmeli?

Destek almaya karar veren birçok kişi nereye başvuracağını bilmediği için bekliyor. Bu belirsizlik tek başına başvuruyu haftalarca erteletebiliyor.

Bu yazı iki soruyu birden cevaplıyor: iki meslek nasıl ayrışıyor ve hangi durumda hangisine önce gidilmeli.

Kısa Cevap

Psikiyatrist bir hekim. Tıp fakültesi mezunu ve psikiyatri uzmanlık eğitimi almış. Tanı koyuyor, tıbbi nedenleri değerlendiriyor, tetkik isteyebiliyor ve ilaç tedavisi düzenliyor.

Psikolog bir hekim değil. Psikoloji lisansı mezunu. Psikolojik değerlendirme yapıyor ve uzmanlık eğitimi varsa psikoterapi yürütüyor. İlaç yazma yetkisi bulunmuyor.

İkisi rakip değil. Farklı işler yapıyorlar ve birçok tabloda birlikte çalışıyorlar.

Eğitim Yolları

Psikiyatrist. Altı yıllık tıp fakültesi, ardından psikiyatri uzmanlık eğitimi. Toplamda uzun bir tıp eğitimi. Çocuk ve ergen psikiyatrisi ayrı bir uzmanlık dalı.

Psikolog. Dört yıllık psikoloji lisansı.

Klinik psikolog. Psikoloji lisansının üzerine klinik psikoloji alanında yüksek lisans ya da doktora. Psikoterapi yürütmek bu eğitimi gerektiriyor.

Psikolojik danışman. Rehberlik ve psikolojik danışmanlık lisansı. Daha çok eğitim ve rehberlik alanında çalışıyor.

Bu ayrım önemli, çünkü “psikolog” ifadesi tek başına psikoterapi yeterliliğini göstermiyor.

Yetki Farkları

Bu bölüm en somut ayrımı veriyor.

Yalnızca hekimin yapabilecekleri. Tıbbi tanı koymak, ilaç tedavisi düzenlemek, kan tetkiki ve görüntüleme istemek, rapor düzenlemek, hastaneye yatış planlamak.

Psikoloğun yaptıkları. Psikolojik değerlendirme, test uygulama, psikoterapi yürütme, süreç izleme ve gerekli gördüğünde hekime yönlendirme.

Her ikisinin yapabildiği. Psikoterapi. Bazı psikiyatristler ayrıca psikoterapi eğitimi almış oluyor.

Bu son madde sık gözden kaçıyor: her psikiyatrist psikoterapi yürütmüyor. Bu, ayrıca sorulması gereken bir konu.

Yaklaşım Farkı

Yetki farkının ötesinde bir bakış farkı da var.

Psikiyatri. Beden ve zihin arasındaki bağlantıya öncelik veriyor. Ruhsal belirtilerin altında yatabilecek bedensel ve nörolojik nedenleri araştırıyor. Tedavi planında ilaç ve tıbbi yöntemler yer alıyor.

Psikoloji. Düşünce, duygu, davranış ve ilişki örüntülerine odaklanıyor. Bu örüntülerin nasıl kurulduğu ve bugün nasıl sürdüğü üzerine çalışıyor.

İkisi birbirini dışlamıyor. Aksine, çoğu tabloda ikisi de gerekiyor: bir depresyon tablosunda hem tıbbi bir bileşen hem bir yaşam örüntüsü bulunabiliyor.

Hangisine Önce Gitmeli

Mesleklerin ne olduğu bir soru, hangisiyle başlanacağı ayrı bir soru. Bu bölüm ikincisini cevaplıyor.

Önce psikiyatri gereken durumlar

Aşağıdaki başlıklarda hekim değerlendirmesi öncelikli.

• Belirtiler günlük yaşamı, işi ya da öz bakımı ciddi biçimde etkiliyorsa
• Kendine ya da bir başkasına zarar verme düşünceleri varsa, bu durumda gecikilmemeli
• Belirgin kilo kaybı, ağır uykusuzluk gibi bedensel belirtiler öne çıkıyorsa
• Kısa sürede ortaya çıkan belirgin bir değişiklik varsa
• Halüsinasyon, sanrı ya da gerçeklikle bağın zayıflaması söz konusuysa
• Belirgin taşkınlık ve çökkünlük dönemleri birbirini izliyorsa
• Alkol ya da madde kullanımı varsa
• Tiroit, kansızlık, B12 eksikliği ya da ilaç etkisi gibi tıbbi bir neden düşünülüyorsa
• Daha önce ilaç tedavisi görülmüşse

Psikoterapiyle başlanabilen durumlar

• Çift, aile ve arkadaşlık ilişkilerindeki sorunlar
• İş değişikliği, taşınma, ayrılık, emeklilik gibi yaşam geçişleri
• Aynı sorunun farklı ilişkilerde tekrarlaması
• Hafif ve orta düzeyde kaygı ve çökkünlük belirtileri
• Öz değer ve kendilik sorunları
• Yas
• İş ve okul sorunları
• Farkındalık amaçlı başvurular

Bu tablolarda da süreç içinde tıbbi bir bileşen düşünülürse yönlendirme yapılıyor.

Kararsız kalındığında

Emin değilseniz psikiyatriyle başlayın.

Nedeni şu: psikiyatrist hem tıbbi tarafı değerlendirebiliyor hem gerekiyorsa psikoterapiye yönlendiriyor. Bu yol hiçbir şey kaybettirmiyor. Tersi durumda ise bir risk var, çünkü ilaç gerektiren bir tablo ya da tıbbi bir neden atlanabiliyor.

Çocuk ve ergenlerde

Bu yaş grubunda ilk başvuru genellikle çocuk ve ergen psikiyatristine yapılıyor. Gelişimsel değerlendirme, tıbbi nedenlerin dışlanması ve tanı süreci hekim tarafından yürütülüyor. Ardından gerekiyorsa çocuklarla çalışan bir klinik psikologla süreç sürdürülüyor.

Unvan Karmaşası

Bu bölüm, seçim yaparken en çok işe yarayan kısım.

Korunmuş meslek unvanları. Psikolog, psikiyatrist, psikolojik danışman. Bunlar belirli bir eğitimi gerektiriyor.

Korunmamış ifadeler. “Terapist”, “psikoterapist”, “yaşam koçu”, “ilişki uzmanı”. Bu ifadeler tek başına bir eğitim garantisi vermiyor.

Bunun pratik sonucu şu: bu ifadelerle karşılaştığınızda kişinin temel eğitimini sormanız gerekiyor.

Ayrıca bir not: bazı yerlerde unvanların başına “uzman” eklenmiş birleşik ifadeler kullanılıyor. Doğru kullanım klinik psikolog.

Ne Sorulmalı

Kimle çalışacağınıza karar verirken sormaya hakkınız olanlar.

• Hangi alanda lisans eğitimi aldınız
• Uzmanlık eğitiminiz var mı, hangi alanda ve hangi kurumdan
• Hangi kuramsal yaklaşımla çalışıyorsunuz
• Bu tabloda deneyiminiz var mı
• Süreç nasıl işleyecek ve ne kadar sürmesi bekleniyor
• Gizlilik nasıl işliyor
• Süpervizyon alıyor musunuz

İyi bir uzman bu soruları açıklamaktan rahatsız olmuyor. Kaçınan bir kişi ise bir uyarı işareti.

Birlikte Çalışma

Birçok tabloda en iyi sonuç, iki uzmanın birlikte yürüttüğü süreçlerde alınıyor.

Orta ve ağır depresyon, kaygı bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk ve bipolar bozukluk bu gruba giriyor.

Nasıl işliyor. Psikiyatrist ilaç tedavisini düzenliyor ve izliyor. Psikolog psikoterapi sürecini yürütüyor.

Neden önemli. İlaç belirtileri azaltıyor ancak beceri öğretmiyor. Psikoterapi örüntüyü değiştiriyor ancak bazı tablolarda tek başına yetmiyor.

İletişim gerekiyor. İki uzmanın birbirinden haberdar olması, sonucu doğrudan etkiliyor. Bu paylaşım kişinin onayıyla yapılıyor.

İki sürecin birbirinden habersiz yürümesi, kişiyi arada bırakıyor.

Yaygın Yanlış İnanışlar

“Psikiyatriste gidersen hemen ilaç yazarlar.” Her başvuruda ilaç yazılmıyor. Değerlendirme sonucunda psikoterapi önerilmesi de sık.

“Psikoloğa gitmek daha hafif bir adım.” Böyle bir hiyerarşi yok. Bazı tablolarda gecikilmemesi gereken adım psikiyatri değerlendirmesi.

“İlaç bağımlılık yapar.” Kullanılan ilaçların çoğu bağımlılık yapan ilaçlar değil. Bazı gruplar bu açıdan dikkat gerektiriyor ve hekim bunu göz önünde bulunduruyor.

“İlaç kişiliği değiştirir.” Amaç bu değil. Aşırı donukluk hissediliyorsa bu, doz gözden geçirmesi gerektiren bir durum ve hekime bildirilmeli.

“Bir kez başlarsam ömür boyu kullanırım.” Çoğu tabloda hayır. Süre tabloya göre belirleniyor ve hekimle birlikte planlanıyor.

“Terapiye başlayınca ilacı bırakabilirim.” Bırakmayın. Bu karar hekimle planlanmalı. Kendi kararıyla bırakma, en sık nüks nedenlerinden biri.

“Psikolog da tanı koyabilir.” Tanı sorumluluğu hekimde. Klinik psikolog değerlendirme yapıyor ve yönlendiriyor.

Ücret ve Erişim

Bu başlık kararı etkilediği için ele almak gerekiyor.

Kamu. Devlet hastanelerinin psikiyatri poliklinikleri. Sosyal güvenceyle erişilebiliyor.

Toplum ruh sağlığı merkezleri. Belirli tablolarda izlem ve destek.

Üniversite birimleri. Psikoloji bölümlerinin uygulama merkezleri. Süreç genellikle süpervizyon altında yürütülüyor.

Aile sağlığı merkezleri. Yönlendirme için başvuru noktası.

Özel uygulama. Ücret; eğitim düzeyi, uzmanlık alanı, seans süresi ve konuma göre değişiyor.

Ücret konusunu psikolog fiyatları neye göre değişir yazısında ayrıntılı ele aldım.

Terapiye Yaklaşımım

İlk görüşmede sorduğum şeylerden biri, daha önce hekim değerlendirmesi alınıp alınmadığı ve hangi ilaçların kullanıldığı. Bu iki bilgi olmadan bazı tablolarda çalışmak hem eksik hem güvenli değil. Gerekli gördüğümde psikiyatriye yönlendiriyorum ve bunu sürecin bir aksaması olarak sunmuyorum. Kişi ilaç tedavisi görüyorsa, onayıyla hekimiyle iletişimde olmayı tercih ediyorum: iki sürecin birbirinden habersiz yürümesi çoğu zaman kişiyi arada bırakıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Belirtiler haftalardır sürüyor ve kendiliğinden geçmiyorsa
• Günlük yaşamınız, işiniz ya da ilişkileriniz etkileniyorsa
• Uyku ve iştahınız belirgin biçimde değiştiyse
• Ani ve belirgin bir değişiklik olduysa, bu durumda psikiyatri
• Algı ya da düşünce belirtileri varsa, bu durumda gecikmeden psikiyatri
• Daha önce ilaç tedavisi gördüyseniz
• Alkol ya da madde kullanımınız arttıysa
• Bedensel yakınmalarınız var ancak tetkikler açıklamıyorsa
• Hangi uzmana başvuracağınıza karar veremiyorsanız
• Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa, bu durumda 112

Terapinin nasıl işlediğini terapi nedir yazısında, uzman seçimini doğru psikolog seçimi yazısında ele aldım.

Hangisiyle başlayacağınıza karar veremiyorsanız ilk görüşmede birlikte bakabiliriz. İletişim sayfasından yazabilirsiniz.