Histriyonik Kişilik Bozukluğu Nedenleri ve Belirtileri

Bu başlıkta önce adlandırmayı düzeltmek gerekiyor.

“Histeri kişilik bozukluğu” güncel bir tanı adı değil. Tanı sistemlerinde yer alan başlık histriyonik kişilik bozukluğu.

Histeri kavramı, tarihsel olarak kadınlara özgü ve önyargılı bir çerçeveyle kullanıldı. Terk edilmesinin sebebi de tam olarak bu.

Bu yazı tablonun nedenlerine, belirtilerine ve seyrine odaklanıyor. Evlilik ve ilişki boyutunu histriyonik kişilik bozukluğu ve evlilik yazısında ele aldım.

Tanı Ölçütleri

Sekiz ölçütten en az beşinin karşılanması gerekiyor.

1. İlgi merkezinde olmadığı durumlarda rahatsızlık duyma.

2. Etkileşimde uygunsuz biçimde baştan çıkarıcı ya da kışkırtıcı davranış.

3. Hızla değişen ve yüzeysel duygu ifadesi.

4. Dikkat çekmek için sürekli dış görünüşü kullanma.

5. Aşırı izlenimci ve ayrıntıdan yoksun konuşma biçimi.

6. Abartılı ve gösterişli duygu ifadesi.

7. Kolay etkilenme. Başkalarının ya da koşulların etkisinde kolay kalma.

8. İlişkileri olduğundan daha yakın algılama.

Tanı için örüntünün yaygın, esnemeyen, süregiden ve işlevselliği bozan bir yapıda olması gerekiyor. Bu eşik sanıldığından yüksek.

Duygusal ifadesi güçlü, dışa dönük ve dikkat çekmeyi seven bir kişi bu tanımın içine girmiyor.

Cinsiyet Yanlılığı Tartışması

Bu tanı geçmişte kadınlarda belirgin biçimde daha sık konmuş.

Alanda bunun bir bölümünün gerçek bir farkı değil, tanı koyma yanlılığını yansıttığı tartışılıyor.

Aynı davranışlar kadınlarda ve erkeklerde farklı değerlendiriliyor. Duygusal ifadenin güçlü olması, dış görünüşe yatırım ve ilgi arayışı, kadınlarda bir bozukluk göstergesi olarak okunurken erkeklerde daha az sıklıkla bu başlık altına giriyor.

Ayrıca ölçütlerin bir bölümü kültürel beklentilerle iç içe geçmiş durumda. Neyin “uygunsuz” ya da “abartılı” sayıldığı, kültüre ve cinsiyete göre değişiyor.

Bu tartışma, tanının bir etiket olarak kullanılma riskini gösteriyor ve dikkatli değerlendirme gerektiriyor.

Altındaki Yapı

Bu bölüm, davranışları anlamlandırmayı sağlıyor.

Dışarıdan bakıldığında yüksek bir özgüven ve rahatlık görünüyor.

Klinik tablo ise farklı bir yapıyı tarif ediyor: kendi değerine dair değerlendirme, dışarıdan gelen ilgiye bağlı hâle gelmiş durumda.

İlgi geldiğinde değer yükseliyor, gelmediğinde çöküyor.

Bu yapı birkaç davranışı açıklıyor.

İlgi merkezinde olma ihtiyacı. Bu, bir gösteriş isteği değil, değerin ayakta tutulması.

Duygunun yoğun ifadesi. Görülmenin ve karşılık almanın en hızlı yolu.

Reddedilmeye duyarlılık. İlginin azalması, değerin azalması olarak yaşanıyor.

İlişkilerin hızlı ve yoğun kurulması.

Bu, davranışı meşrulaştırmıyor. Ancak neden bu kadar dirençli olduğunu açıklıyor.

Nedenler

Bu alandaki araştırma sınırlı. Aşağıdakiler kesin nedenler değil, ilişkilendirilen etkenler.

Mizaç. Yüksek duygusallık, dışa dönüklük ve uyaran arayışı. Bu eğilimler kendi başına bir sorun değil.

Kalıtsal bileşen. Belirli bir pay bildiriliyor ancak tabloyu tek başına açıklamıyor.

İlginin koşullu verilmesi. Bu, en çok üzerinde durulan zemin. Çocuğun yalnızca belirli davranışlar gösterdiğinde fark edildiği bir ortam. İlgi, kendiliğinden değil kazanılarak geliyor.

Duygusal ihmal. Görülmediği ya da yeterince fark edilmediği bir ortamda, ilgi çekmek bir strateji hâline geliyor.

Dış görünüş üzerinden değer verilmesi. Çocuğun görünüşü üzerinden övüldüğü ve tanındığı bir ortam.

Tutarsız ilgi. Bazen yoğun, bazen hiç ilgi gösterilen bir ortam. Öngörülemeyen ilgi, arayışı en çok besleyen yapı.

Kültürel etkenler. Görünürlüğün ve onayın öne çıktığı ortamlar bu eğilimi besleyebiliyor.

Nasıl Görünüyor

Sosyal ortamlarda. Dikkat çekme, hızla ilişki kurma, ortamın merkezinde olma eğilimi.

Duygusal alanda. Yoğun ve hızlı değişen duygu ifadesi. Bu, sahte bir duygu anlamına gelmiyor. Duygu gerçek, ancak yüzeysel ve hızla değişiyor.

İlişkilerde. Hızlı ve yoğun yakınlaşma. İlişkilerin olduğundan daha derin algılanması. İlgi azaldığında yaşanan yoğun tepki.

İş yaşamında. Grup ortamlarında görünür olma, rutin işlerde çabuk sıkılma, geri bildirimi kişisel alma.

Kendine dair algıda. Değerin dışarıdan gelen tepkiye bağlı olması ve bu nedenle sürekli dalgalanması.

Neyle Karıştırılıyor

Dışa dönüklük. Yaygın bir kişilik özelliği ve bir bozukluk değil.

Narsisistik kişilik örüntüsü. İkisinde de onay ihtiyacı var. Fark şu: narsisistik örüntüde aranan şey hayranlık ve üstünlük. Bu tabloda aranan şey ilgi ve yakınlık.

Sınır kişilik örüntüsü. İkisinde de duygusal dalgalanma ve terk edilme kaygısı var. Sınır örüntüsünde kimlik belirsizliği ve kendine zarar verme davranışı daha belirgin.

İki uçlu duygudurum bozukluğu. Yükselme dönemleriyle karışabiliyor. Fark, bu tablonun süregiden olması ve dönemsel seyretmemesi.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Dürtüsellik ve uyaran arayışı alanında örtüşme var.

Yaşam Seyri

Ergenlik ve erken erişkinlik. Örüntü bu dönemde belirginleşiyor. İlgi arayışı ve ilişki kurma hızı en yüksek dönem.

Otuzlu ve kırklı yaşlar. Tablo genellikle sürüyor. Ancak tekrarlayan ilişki kayıpları ve iş sorunları birikmeye başlıyor.

Orta yaş. Bu tabloda kırılgan bir dönem. Dışarıdan gelen ilginin doğal olarak azalması, altta yatan yapıyı açığa çıkarıyor. Bu dönemde çökkünlük riski artıyor.

İleri yaş. İlgi çekmeye dayalı davranışlar azalıyor. Ancak yalnızlık ve değersizlik duygusu belirginleşebiliyor.

Başvuru genellikle bu kırılma noktalarında oluyor. Kişi tablonun kendisi için değil, bir ilişkinin bitmesi ya da çökkünlük için başvuruyor.

Eşlik Eden Tablolar

Depresyon. En sık eşlik eden tablo, özellikle ilişki kayıpları sonrasında.

Kaygı bozuklukları.

Bedensel belirti bozuklukları. Bu tabloda sık bildiriliyor.

Diğer kişilik örüntüleri. Özellikle sınır, bağımlı ve narsisistik örüntülerle örtüşme.

Tedavi

Kendi değerinin kaynağı. Çalışmanın merkezinde yer alan alan. Değerin dışarıdan gelen ilgiye bağlı olmasının fark edilmesi ve içeriden bir zemin kurulması.

Duygunun düzenlenmesi. Duygunun tanınması ve ifade biçiminin işlevsel hâle gelmesi. Hedef duygusuzlaşmak değil.

İlişkilerde derinlik. Hızlı ve yoğun kurulan ilişkilerin yerine, kademeli ve sürdürülebilir bağlar.

Reddedilmeye verilen tepki.

Eşlik eden tablolar. Yaşam kalitesindeki en hızlı değişim burada sağlanıyor.

İlaç tedavisi. Kişilik örüntüsünün kendisi için değil, eşlik eden tablolar için kullanılıyor. Karar hekime ait.

Bu tabloda terapi ilişkisinde de örüntü ortaya çıkabiliyor: terapistin ilgisini korumaya yönelik davranışlar. Bu bir engel değil, çalışılan malzeme.

Yakınları İçin

Etiketlemeyin. Tanı adını tartışmada kullanmak, kalıcı bir kırılma bırakıyor.

Duyguyu geçersiz kılmayın. “Abartıyorsun” cümlesi, tam da en çok korkulan şeyi doğruluyor: görülmemek.

Tutarlı ilgi gösterin. Öngörülemeyen ilgi, arayışı besleyen yapı. Düzenli ve öngörülebilir bir ilgi, yoğun ancak dalgalı bir ilgiden daha yatıştırıcı.

Her sınamaya karşılık vermeyin. Bu, güvence arama döngüsünü sürdürüyor.

Sınır koyun.

Kendi yükünüzü görün. Bu ilişkilerde yorgunluk gerçek ve dile getirilmeyi hak ediyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta tanı adının kullanımına dikkat ediyorum, çünkü hem terimin tarihi hem de cinsiyet yanlılığı tartışması bu tanıyı bir etikete dönüştürmeye çok açık hâle getiriyor. Çalışmayı davranış üzerinden değil, o davranışın hangi ihtiyacı karşıladığı üzerinden kuruyorum. Kimseden daha az duygusal olmasını istemiyorum, hedef duygunun ifadesinin işlevsel hâle gelmesi.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Kendi değerinizi tümüyle dışarıdan gelen ilgiye bağladığınızı fark ediyorsanız
• İlişkileriniz hızlı başlayıp hızla bozuluyorsa
• İlgi azaldığında taşınamaz bir boşluk duygusu yaşıyorsanız
• Reddedilmeye verdiğiniz tepki orantısız geliyorsa
• İş yaşamınızda tekrarlayan çatışmalar varsa
• Orta yaş döneminde belirgin bir çökkünlük yaşıyorsanız
• Tabloya kaygı ya da bedensel yakınmalar eşlik ediyorsa
• Bir yakınınızla ilişkiniz sürdürülemez hâle geldiyse

İlgi ihtiyacının ilişkileri yorduğunu fark ettiyseniz üzerine çalışılabiliyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.