Doğru Olan Hangisi: Ceza mı Disiplin mi?

Bu iki kavram günlük dilde birbirinin yerine kullanılıyor. Oysa farklı şeyler ve sonuçları da farklı.

Temel Fark

Ceza. Geçmişteki bir davranışa karşılık veriyor. Amaç, çocuğa bir acı ya da kayıp yaşatmak. Odak, olmuş olan şeyde.

Disiplin. Gelecekteki davranışı öğretmeyi hedefliyor. Odak, bir sonraki sefer ne yapılacağında.

Kelimenin kökeni de bunu gösteriyor: disiplin, öğretmekle ilgili.

Bu ayrım soyut görünüyor ancak pratik bir sonucu var: ceza çocuğa ne yapmaması gerektiğini söylüyor, disiplin ise ne yapması gerektiğini öğretiyor.

Fiziksel Ceza

Bu bölüm net olmalı.

Fiziksel cezanın öğretici bir işlevi bulunmuyor.

Kısa vadede işe yarıyor gibi görünüyor. Davranış duruyor. Bu, ebeveynin bunu tekrar kullanmasına yol açıyor.

Uzun vadede sonuçları farklı. Fiziksel cezanın saldırganlık artışı, kaygı, ebeveyne güvende azalma ve ruh sağlığı sorunlarıyla ilişkili olduğu geniş biçimde gösterilmiş durumda.

Ne öğretiyor. Sorun çözmenin bir yolunun güç kullanmak olduğunu.

Etkisi azalıyor. Zamanla daha şiddetli olması gerekiyor.

Korkuyla itaat üretiyor. Bu, iç denetim değil. Denetleyen yokken davranış geri geliyor.

Ayrıca fiziksel ceza, çocuğun ebeveyne bir sorun yaşadığında gitmesini de engelliyor.

Bağırmak

Bu da ayrıca ele alınmalı.

Bağırmak yaygın ve neredeyse her ebeveynin yaptığı bir şey. Bir kez bağırmak kalıcı bir hasar bırakmıyor.

Ancak sürekli bağırma, fiziksel cezaya benzer sonuçlar üretiyor: kaygı, öz değer kaybı ve iletişimin kapanması.

Ayrıca etkisi hızla azalıyor. Çocuk bir süre sonra yalnızca bağırıldığında tepki vermeye başlıyor.

Disiplin Nasıl Kurulur

Net ve Az Kural

Çok sayıda kural uygulanamıyor. Az sayıda ve net kural daha etkili.

Kurallar önceden söylenmeli. Anlık konan kurallar öğretmiyor.

Tutarlılık

Bu, listedeki en belirleyici madde.

Aynı davranışa bazen tepki verilip bazen verilmemesi, en kafa karıştırıcı durum. Ayrıca çocuğun kuralı sınamasını artırıyor.

Ebeveynler arasında da tutarlılık gerekiyor. Bir ebeveynin izin verdiği şeyi diğerinin yasaklaması, hem kuralı geçersiz kılıyor hem çocuğu ikisi arasında bırakıyor.

Doğal Sonuçlar

Davranışın kendiliğinden ortaya çıkardığı sonuç.

Montunu giymeyen çocuk üşüyor. Oyuncağını toplamayan çocuk onu bulamıyor. Ödevini yapmayan çocuk okulda sonucunu yaşıyor.

Bu, en etkili öğretici. Çünkü ebeveynle çocuk karşı karşıya gelmiyor.

Koşulu: sonuç güvenli olmalı. Tehlike içeren durumlarda doğal sonuç beklenmez.

Mantıklı Sonuçlar

Doğal sonuç uygun değilse, davranışla ilgili bir sonuç konuluyor.

Duvara çizen çocuk temizliyor. Oyun süresini kötüye kullanan çocuk ertesi gün daha kısa oynuyor.

Koşulları şunlar.

Önceden bilinmeli.

Davranışla ilgili olmalı. İlgisiz sonuçlar öğretmiyor. Ödev yapmayan çocuğun telefonunun alınması, ödevle ilgili bir şey öğretmiyor.

Orantılı olmalı. Aşırı sonuçlar öfke üretiyor.

Sakinken uygulanmalı. Öfkeyle konulan sonuçlar genellikle orantısız oluyor ve geri alınmak zorunda kalınıyor.

Uygulanabilir olmalı. Uygulanmayan bir sonuç, kuralı tümüyle geçersiz kılıyor.

Olumlu Davranışı Fark Etmek

Bu, en etkili ve en çok ihmal edilen yöntem.

Çocuklar dikkat çeker. Yalnızca olumsuz davranışa tepki verilen bir ortamda, dikkat çekmenin yolu olumsuz davranış oluyor.

Yapılabilecek şey: çocuk uygun davrandığında bunu görmek ve söylemek.

“Kardeşinle güzelce oynadınız, fark ettim.”

Bu, bir ödül sistemi değil. Bir fark etme.

Alternatif Öğretmek

“Vurma” demek yeterli olmuyor. Ne yapacağını da söylemek gerekiyor.

“Kızdığında vurmak yerine bana gel.”

Bir davranışı yasaklamak, yerine ne konacağını öğretmiyor.

Ara Vermek

Çocuk ya da ebeveyn çok öfkeliyse konuşma ertelenmeli.

Öfke anında yapılan hiçbir öğretim tutmuyor.

Yaşa Göre

İki üç yaş. Kurallar çok basit ve az olmalı. Dikkat başka yöne çekmek, bu yaşta en etkili yöntem. Uzun açıklamalar işe yaramıyor.

Okul öncesi. Kısa ve net açıklamalar. Doğal sonuçlar kullanılabiliyor. Rutin ve öngörülebilirlik önemli.

Okul çağı. Kurallar birlikte belirlenebiliyor. Sonuçlar önceden konuşuluyor. Nedenler açıklanıyor.

Ergenlik. Kural sayısı azaltılıp özerklik alanı genişletiliyor. Pazarlık ve birlikte karar bu dönemde daha etkili. Denetimin artırılması bu yaşta direnç üretiyor.

Ergenlerde ceza genellikle ters etki yapıyor. Bunun yerine sonuçları konuşmak ve sorumluluğu devretmek işe yarıyor.

Sık Yapılan Hatalar

Öfkeyle ceza vermek.

Sevgiyi geri çekmek. “Seni sevmiyorum artık” ya da günlerce konuşmamak. Bu, en zarar veren yöntemlerden biri.

Karşılaştırmak. Kardeşle ya da akranla.

Aşağılamak. Özellikle başkalarının yanında.

Tehdit edip uygulamamak.

Aşırı ceza vermek.

Sürekli ceza vermek. Ceza sıklaştıkça etkisi kaybediyor.

Çocuğu değil davranışı hedef almamak. “Sen kötüsün” ile “bu davranış yanlış” arasındaki fark belirleyici.

Kuralları anlık koymak.

Tutarsız davranmak.

Sınır Koymak Sertlik Değil

Bu bölüm gerekiyor.

Sınırsızlık çocuğa özgürlük değil kaygı veriyor. Neyin olacağını bilmeyen bir çocuk sürekli sınamak zorunda kalıyor.

Sınır, öngörülebilirlik sağlıyor ve güvenlik üretiyor.

Sert olan sınırın kendisi değil, konuluş biçimi ve ihlal edildiğinde verilen tepki.

Ebeveynin Kendi Durumu

Bu bölüm en sık atlanan bölüm.

Uykusuz, tükenmiş ve yüklü bir ebeveynin tutarlı davranması çok zor.

Bu nedenle disiplin yöntemleri konuşulmadan önce şunlara bakılmalı: ebeveynin uyku düzeni, iş yükü, destek durumu ve ruhsal sağlığı.

Ayrıca sürekli bağırdığını fark eden bir ebeveynin bu durumu kendi yetersizliği olarak yorumlaması yaygın. Oysa bu, çoğu zaman bir kapasite sorunu.

Terapiye Yaklaşımım

Ailelerle bu başlıkta çalışırken yöntem listesiyle başlamıyorum. Önce ebeveynin kendi durumuna bakıyorum: uyku, yük ve destek. Bu koşullar bozukken hiçbir tutarlılık kurulamıyor ve verilen her öneri bir yetersizlik daha ekliyor. Sonra tutarlılığa geçiyoruz, çünkü tek başına en belirleyici madde bu. Olumlu davranışın fark edilmesini de ayrıca çalışıyorum: yalnızca olumsuz davranışa tepki verilen bir evde, dikkat çekmenin yolu olumsuz davranış oluyor. Fiziksel ceza konusunda ise açık konuşuyorum ve alternatifini somut olarak kuruyoruz.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Fiziksel cezaya başvurduysanız ya da başvurmaktan korkuyorsanız, bu durumda gecikmeden
• Sürekli bağırdığınızı fark ediyorsanız
• Kurduğunuz hiçbir sınır işlemiyorsa
• Çocuğun davranışları okulda da sorun üretiyorsa
• Çocuk saldırgan davranışlar gösteriyorsa
• Ev sürekli çatışma hâlindeyse
• Ebeveynler arasında yöntem konusunda sürekli çatışma varsa
• Kendinizi tükenmiş hissediyorsanız
• Çocukta kaygı, uyku sorunu ya da içe kapanma belirtileri varsa
• Çocuk kendini “kötü çocuk” olarak tanımlamaya başladıysa

Çocuğunuzda destek gerekip gerekmediğini çocuğunuzun psikolojik desteğe ihtiyacı var mı yazısında ele aldım.

Evdeki sınır koyma biçiminizi gözden geçirmek isterseniz iletişim sayfasından yazabilirsiniz.