Psikolojik Manipülasyon (Gaslighting) Ne Demek

Gaslighting, son yıllarda çok kullanılan ve bu nedenle anlamı genişleyen bir kavram.

Her anlaşmazlık, her farklı hatırlama ve her savunma bu kavramla adlandırılıyor. Bu genişleme, gerçek örüntüyü görünmez kılıyor.

Bu yazı sınırı çiziyor.

Tanım

Gaslighting, kişinin kendi hafızasından, algısından ve yargısından şüphe etmesini sağlayan bir manipülasyon biçimi.

Amaç bir tartışmayı kazanmak değil. Sonuç, kişinin kendi gerçeklik duygusuna güvenini kaybetmesi.

Adı, bir kişinin çevresindeki gerçekliği sistematik olarak çarpıtan bir karakteri anlatan eski bir oyundan geliyor.

Ayırt Edici Ölçütler

Süreklilik. Tek bir olay değil, tekrar eden bir örüntü.

Gerçekliğin inkârı. Yaşandığı bilinen şeylerin olmamış gibi anlatılması.

Kişinin algısının hedef alınması. Konu, olayın kendisinden çıkıp kişinin doğru algılayıp algılamadığına kayıyor.

Sonuç. Kişi kendinden şüphe etmeye başlıyor.

Bu dördü yoksa, karşınızda gaslighting değil bir anlaşmazlık ya da savunma davranışı olabilir.

Bu ayrım önemli. İki kişinin bir olayı farklı hatırlaması olağan bir şey.

Tipik Cümleler

• “Öyle bir şey söylemedim.”
• “Sen yanlış hatırlıyorsun.”
• “Yine abartıyorsun.”
• “Alınganlık yapıyorsun.”
• “Ben şaka yaptım, sen ciddiye aldın.”
• “Bu kadar hassas olma.”
• “Herkes benim haklı olduğumu söylüyor.”
• “Sen bunu kafanda büyütüyorsun.”
• “Bunu sırf beni suçlu göstermek için söylüyorsun.”
• “Delirdin mi sen.”
• “Ailen de senin böyle olduğunu söylüyor.”

Son iki madde ayrıca dikkat gerektiriyor: birincisi kişinin akıl sağlığını hedef alıyor, ikincisi destek ağını kullanıyor.

Nasıl İşliyor

Küçük başlıyor. Önemsiz konularda başlıyor ve kişi tartışmaya değmez buluyor.

Tekrar ediyor. Her tekrarda kişi bir kez daha kendinden şüphe ediyor.

Konu kayıyor. Tartışma, olayın kendisinden kişinin nasıl algıladığına kayıyor. Böylece asıl davranış hiç konuşulmuyor.

Duygular hedef alınıyor. “Bu kadar hassas olma” gibi ifadelerle kişinin tepkisi geçersiz kılınıyor.

Kanıt talep ediliyor. Kişi kendini sürekli kanıtlamak zorunda hissediyor.

Üçüncü kişiler devreye sokuluyor. “Herkes böyle düşünüyor.”

Zaman içinde birikiyor. Kişi bir noktada kendi gözlemine güvenmemeye başlıyor.

Kişide Ortaya Çıkanlar

• Sürekli kendinden şüphe etme
• Konuşmalardan sonra kafası karışmış hissetme
• Sürekli özür dileme
• Olayları kaydetme ihtiyacı duyma
• Bir şey söylemeden önce defalarca düşünme
• Karar verememe
• Sürekli kendini açıklama ve savunma
• “Ben mi deliriyorum” düşüncesi
• Kendi duygularını geçersiz sayma
• Çevreye danışma ihtiyacının artması ya da tam tersine çevreden çekilme
• Sürekli bir gerginlik

Bu belirtilerin birikimi, kaygı ve çökkünlük tablolarına yol açabiliyor.

Nerede Görülüyor

Çift ilişkilerinde. En sık konuşulan bağlam.

Aile içinde. Ebeveyn çocuk ilişkisinde ve kardeşler arasında. Bu bağlamda etkisi ayrıca derin, çünkü kişinin gerçeklik duygusu gelişim döneminde kuruluyor.

İş yerinde. Verilmemiş talimatların verildiğinin söylenmesi, performansın çarpıtılması, yapılan işin sahiplenilmesi ve sorumluluğun kaydırılması.

Arkadaşlıklarda.

Sağlık ortamlarında. Kişinin belirtilerinin sistematik olarak önemsizleştirilmesi.

Bilerek mi Yapılıyor

Bu, sık sorulan bir soru ve cevabı ikili değil.

Bilinçli olarak yapanlar var. Denetim kurmak için kullanılan bir strateji olarak.

Farkında olmadan yapanlar var. Bazı kişiler sorumluluk almaktan kaçınmayı öyle bir alışkanlık hâline getirmiş oluyor ki, inkâr otomatikleşiyor.

Ancak niyetin ne olduğu, etkiyi değiştirmiyor.

Bu nedenle “belki farkında değil” düşüncesi, kişinin kendi deneyimini geçersiz sayması için bir gerekçe olmamalı.

Karşı Konulması

Tartışmaya girmeyin. İkna etme çabası bu örüntüde işe yaramıyor. Çünkü hedef zaten tartışmayı kişinin algısı üzerine kaydırmak.

Kayıt tutun. Tarih, ne olduğu ve ne söylendiği. Bu, kendinizden şüphe etmenizi belirgin biçimde azaltıyor.

Kayıtları karşı tarafın erişemeyeceği bir yerde saklayın.

Dış bakış açısı alın. Güvendiğiniz bir kişiyle konuşmak, gerçeklik duygusunu onarıyor.

Destek ağınızı koruyun. Yalıtım bu örüntünün en güçlü aracı.

Kendi duygunuzu geçersiz saymayın. “Rahatsız oldum” cümlesi tartışılacak bir şey değil.

Konuyu geri getirin. “Bunu şimdi konuşmayacağım ancak yaşananı hatırlıyorum” gibi kısa ve tartışmasız ifadeler.

Sınır koyun. “Bu şekilde konuşmaya devam edersen konuşmayı bitiriyorum.”

Destek alın. Bu örüntüyü tek başına değerlendirmek zor.

Kavramın Yanlış Kullanımı

Bu bölüm de gerekiyor.

Şu durumlar gaslighting değil.

Farklı hatırlamak. İki kişinin aynı olayı farklı hatırlaması olağan.

Katılmamak. Bir görüşe katılmamak manipülasyon değil.

Eleştiri almak. Rahatsız edici bir geri bildirim, gerçekliğin çarpıtılması demek değil.

Sınır konulması. Karşı tarafın bir isteği reddetmesi.

Kendi hatasını savunmak. Savunmacı davranmak ile sistematik gerçeklik çarpıtması aynı şey değil.

Kavramın her anlaşmazlığa uygulanması, gerçekten bu örüntüyü yaşayan kişilerin ciddiye alınmamasına yol açıyor.

Ne Zaman Ciddi Bir Tablo

Gaslighting genellikle tek başına görülmüyor. Daha geniş bir duygusal istismar örüntüsünün parçası oluyor.

Birlikte görülenler: yalıtma, denetim, aşağılama, tehdit ve ekonomik denetim.

Bu örüntülerin bir aradalığı, riski artırıyor.

Ayrıntısını duygusal istismar nedir ve psikolojik şiddete maruz kalıyorum yazılarında ele aldım.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta ilk çalıştığım şey kişinin kendi gözlemine güvenini onarmak, çünkü bu güven olmadan hiçbir karar verilemiyor ve hiçbir sınır konulamıyor. Kayıt tutmayı erken öneriyorum: yazılı bir kayıt, tartışmadan çok daha etkili biçimde şüpheyi azaltıyor. Karşı tarafın niyetini tartışmıyorum, çünkü niyet ne olursa olsun etki aynı ve niyet tartışması kişiyi yeniden kendinden şüphe eder hâle sokuyor. Kavramın her anlaşmazlığa uygulanmasına da dikkat ediyorum: gerçekten bu örüntüyü yaşayan kişiler için ayrımın net kalması gerekiyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Sürekli kendi hafızanızdan ve algınızdan şüphe ediyorsanız
• Konuşmalardan sonra kafanız karışmış hissediyorsanız
• Olayları kaydetme ihtiyacı duyuyorsanız
• Sürekli özür diliyor ve kendinizi açıklıyorsanız
• Karar vermekte zorlanıyorsanız
• Çevrenizden uzaklaştıysanız
• Uyku ve iştah düzeniniz değiştiyse
• Çökkünlük ya da kaygı belirtileri varsa
• Tehdit ya da fiziksel şiddet varsa, bu durumda gecikmeden ve 112
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa, bu durumda 112

Acil bir durumda 112’yi arayın.

Kendi algınızdan şüphe eder hâle geldiyseniz, bu gerçekliğe geri dönmek için destek almak yerinde olur. Bireysel terapi sayfasını inceleyebilirsiniz.