Çocuklarınıza Sorumluluk Kazandırmak için 7 Öneri

Sorumluluk duygusu, ailelerin en çok istediği ve en dolaylı yoldan kazandırılan özelliklerden biri.

Dolaylı, çünkü anlatılarak kazanılmıyor. “Sorumluluk sahibi ol” cümlesi hiçbir çocukta bir şey değiştirmiyor.

Kazandıran şey deneyim: bir işi üstlenmek, tamamlamak ve sonucunu görmek. Bu döngü işlediğinde sorumluluk kendiliğinden gelişiyor.

1. Yaşa Uygun Görev Verin

En sık yapılan hata görevin yaşa uygun olmaması. Çok küçük bir görev anlamsız geliyor, çok büyük bir görev başarısızlıkla bitiyor.

2-3 yaş. Oyuncağını sepete koymak, çamaşırını sepete atmak, kaşığını mutfağa götürmek. Bu yaşta iş kusurlu yapılıyor ve bu beklenen bir şey.

4-5 yaş. Yatağını toparlamak, sofraya yardım etmek, kendi kıyafetini giymek, çantasını hazırlamaya katılmak.

6-8 yaş. Kendi odasını toplamak, çantasını kendi hazırlamak, evcil hayvanın bakımına katılmak, kendi kıyafetini seçmek.

9-12 yaş. Ödev takibini üstlenmek, basit yemekler hazırlamak, çamaşır makinesini kullanmak, kendi harçlığını yönetmek.

Ergenlik. Kendi programını planlamak, alışveriş yapmak, bütçe yönetmek, evle ilgili düzenli bir sorumluluk almak.

Görevin tamamlanabilir olması, büyüklüğünden daha önemli. Küçük ve tamamlanan bir iş, büyük ve yarım kalan bir işten daha çok yeterlilik duygusu üretiyor.

2. Onun Yerine Yapmayın

Bu, sorumluluk gelişimini en çok engelleyen davranış.

Çocuk zorlandığında devralmak en yaygın refleks. O anı kısaltıyor ancak taşıdığı mesaj şu: sen yapamazsın.

İşleyen sıralama şöyle. Önce ne denediğini sorun. Sonra takıldığı yeri birlikte bulun. En son ve en küçük yardımı yapın.

Amaç işin bitmesi değil, çocuğun bitirebilmesi.

Bu, sabah acelesi olan bir evde en zor uygulanan madde. Bu yüzden zamanı bol olan günleri deneme alanı olarak kullanmak daha gerçekçi.

3. Sonucun Kusurlu Kalmasına İzin Verin

Yatağı düzgün toplanmamış olabilir. Kıyafetleri uyumsuz olabilir. Masa dağınık kalabilir.

Arkasından düzeltmek, çocuğa yaptığı işin yeterli olmadığını söylüyor. Bu mesaj birkaç kez tekrarlandığında çocuk denemeyi bırakıyor.

Bunun tek istisnası güvenlik ve sağlıkla ilgili konular.

Zamanla kalite yükseliyor. Ancak bu, ancak deneme sürdüğünde oluyor.

4. Sonucunu Yaşamasına İzin Verin

Bu, en zor ve en öğretici madde.

Ödevini unutan çocuğun ödevini okula götürmek, testini çözmeyen çocuğun yerine çözmek, spor çantasını unuttuğunda yetiştirmek. Bunların hepsi iyi niyetle yapılıyor ve hepsi aynı şeyi öğretiyor: unutabilirim, biri hallediyor.

Yaşanmasına izin verilen küçük ve güvenli sonuçlar, tekrarlanan uyarılardan çok daha etkili öğretiyor.

Burada iki sınır var.

Güvenlik. Tehlikeli sonuçlara izin verilmiyor.

Altta yatan bir tablo. Dikkat eksikliği ya da öğrenme güçlüğü olan bir çocukta unutkanlık bir sorumsuzluk değil, tablonun bir parçası. Bu durumda sonucunu yaşatmak öğretmiyor, yalnızca yıpratıyor. Bu tabloları dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

5. Süreci Görün, Sonucu Değil

Geri bildirimin biçimi, sorumluluğun sürüp sürmeyeceğini belirliyor.

“Aferin, çok güzel toplamışsın” sonuca yönelik. “Bugün kimse söylemeden yaptın” ise sürece yönelik ve tekrarlanma olasılığını artırıyor.

Somut olmak da önemli. Neyin fark edildiğini söylemek, genel bir övgüden daha etkili.

Abartmamak gerekiyor. Sıradan bir işi olağanüstü gibi karşılamak, çocuğun kendi değerlendirmesiyle çeliştiği için geri bildirime güvenini azaltıyor.

6. Düzenli ve Öngörülebilir Kılın

Sorumluluk, tekrar eden görevlerle yerleşiyor.

Aynı görev, aynı zaman. Her akşam yemekten sonra masayı toplamak, her seferinde farklı bir iş yapmaktan daha çok alışkanlık üretiyor.

Görünür kılın. Küçük çocuklarda görsel bir liste, sözlü hatırlatmadan daha etkili.

Tek seferde çok görev vermeyin. Bir görev yerleştikten sonra bir yenisini eklemek daha iyi sonuç veriyor.

Ceza olarak kullanmayın. Ev işi ceza olarak verildiğinde, çocuk onu bir yük olarak kodluyor.

Kendiniz de yapın. Ortak yapılan işler, verilen görevlerden daha kolay benimseniyor.

7. Karar Alanı Açın

Sorumluluk ile karar hakkı birbirine bağlı.

Hiçbir konuda karar veremeyen bir çocuktan sorumluluk beklemek tutarlı değil. Sorumluluk almak, sonucun kendisine ait olmasını gerektiriyor.

Yaşa uygun karar alanları açmak bu yüzden gerekli. Kıyafet seçimi, hafta sonu etkinliği, odasının düzeni, harçlığını nasıl kullanacağı.

Ergenlikte bu daha da belirleyici. Karar payı kademeli olarak devredilmediğinde hem sorumluluk gelişmiyor hem de çatışma artıyor.

Harçlık bu alandaki en pratik araç. Kendi parasını yöneten ve yanlış harcadığında sonucunu yaşayan bir çocuk, anlatılarak öğrenilemeyecek bir şeyi öğreniyor.

Sık Yapılan Hatalar

Sürekli hatırlatmak. Hatırlatan kişi sorumluluğu üstlenmiş oluyor. Çocuk hatırlamayı değil, hatırlatılmayı bekliyor.

Ev işlerini harçlığa bağlamak. Ortak yaşamın gereği olan işler ücretli bir işe dönüşüyor. Ek ve gönüllü işler için ayrı bir düzen kurulabilir ancak temel sorumluluklar için uygun değil.

Yaşa uygun olmayan yük vermek. Özellikle kardeş bakımını üstlenmek ve ebeveyne duygusal destek verme rolü. Bunlar sorumluluk değil, taşınamayacak yükler.

Kız ve erkek çocuklara farklı görev vermek. Bu ayrım hem işlevsel değil hem de ileride ilişkilerde sorun üretiyor.

Hata yapınca cezalandırmak. Sert tepki, sorumluluk almaktan kaçınmayı öğretiyor. Denememek en güvenli seçenek hâline geliyor.

Kıyaslamak. “Kardeşin senin yaşındayken yapıyordu” cümlesi hiçbir davranışı değiştirmiyor.

Aceleyle vazgeçmek. Yeni bir sorumluluğun yerleşmesi haftalar alıyor. İlk birkaç denemede sonuç alamamak beklenen bir şey.

Sorumluluk ve Özgüven

Bu ikisi birbirini besliyor.

Kendi başına tamamlanan her iş, çocukta “ben yapabilirim” bilgisini biriktiriyor. Bu bilgi anlatılarak değil, deneyimlenerek oluşuyor.

Tersi de geçerli. Sürekli yerine yapılan bir çocukta yeterlilik duygusu gelişmiyor ve bu, zorlukla karşılaştığında hızla vazgeçme olarak görünüyor.

Bu bağlantıyı çocuklarda özgüven eksikliğini yenmek yazısında ayrıntılı ele aldım.

Terapiye Yaklaşımım

Aileyle çalışırken önce ebeveynin ne kadarını üstlendiğine bakıyoruz, çünkü sorumluluk gelişmeyen evlerde sorun çoğu zaman çocuğun isteksizliği değil, alanın hiç boş bırakılmamış olması. Ebeveynin kaygısını ayrı bir başlık olarak ele alıyorum, çünkü devralmayı sürdüren şey genellikle o kaygı. Aileden bir anda tüm sorumluluğu devretmesini istemiyorum, kademeli ilerlemek daha kalıcı sonuç veriyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Çocuk yaşına uygun hiçbir sorumluluğu üstlenmiyorsa
• Unutkanlık ve dağınıklık günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa
• Zorluk karşısında hemen vazgeçme örüntüsü yerleştiyse
• Çocuk kendisi hakkında olumsuz cümleler kuruyorsa
• Bu konu evdeki temel çatışma alanı hâline geldiyse
• Çocukta dikkat ya da öğrenme güçlüğü kuşkusu varsa
• Çocuk yaşına uygun olmayan bir yükü uzun süredir taşıyorsa

Sorumluluk konusunda evde sürekli çatışma yaşanıyorsa yaklaşımı değiştirmek gerekebilir. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.