Çocuklarda Özgüven Eksikliği: Belirtileri ve Aşılması

Özgüven eksikliği çoğu zaman sessiz ilerliyor. Çocuk sorun çıkarmıyor, aksine fazla uyumlu görünüyor. Fark edildiğinde de genellikle çekingenlikle karıştırılıyor.

Bu yazı belirtileri tanımaya ve özgüvenin nasıl yeniden kurulduğuna odaklanıyor. Özgüvenin neyle şekillendiğini özgüven oluşumunu etkileyen unsurlar yazısında, ebeveynin somut olarak neler yapabileceğini ise özgüven eksikliğinde ebeveynler ne yapmalı yazısında ele aldım.

Özgüven Nedir, Ne Değildir

Özgüven, kişinin kendi yeterliliğine dair taşıdığı değerlendirme. “Bunu yapabilirim” ve “hata yaparsam da değerim değişmez” bilgisinin birleşimi.

Bu iki bileşen ayrı ayrı bozulabiliyor. Bir çocuk kendini yetenekli görüp yine de değerinin performansına bağlı olduğunu düşünebiliyor. Böyle bir çocuk başarılı olduğu sürece güvenli görünüyor, ilk başarısızlıkta çöküyor.

Özgüven kibirle de karışmıyor. Kibir çoğu zaman kırılgan bir özgüvenin üstünü örtme çabası. Gerçekten güvenen çocuk hata yapmayı, bilmediğini söylemeyi ve yardım istemeyi kaldırabiliyor.

Belirtileri

Özgüven eksikliği tek bir davranışla değil, bir örüntüyle görünüyor.

Denemekten kaçınma. Yeni bir etkinliğe, oyuna ya da göreve girmek istememek. Çoğu zaman “canım istemiyor” biçiminde ifade ediliyor ama altında başaramama korkusu var.

Kolay vazgeçme. İlk zorlukta bırakmak. Zorlukla karşılaşmak yeteneksizliğin kanıtı gibi okunuyor.

Sürekli onay arama. Her adımda “iyi mi oldu”, “doğru mu yaptım” sorusu. Kendi değerlendirmesine güvenmemek.

Kendisi hakkında olumsuz konuşma. “Ben beceremem”, “aptalım”, “hep ben yapamıyorum” gibi genelleyen cümleler.

Hata karşısında orantısız tepki. Küçük bir yanlışta ağlama, öfkelenme, kâğıdı yırtma ya da tümüyle bırakma.

Aşırı uyumluluk. İtiraz etmemek, her şeye evet demek, kendi isteğini söylememek. Bu belirti en sık gözden kaçan.

Sorumluluk almaktan kaçınma. Görev verildiğinde kaygılanmak, seçim yapmaktan kaçınmak.

Çekingenlikten Farkı

Bu ayrım önemli çünkü çekingenlik düzeltilmesi gereken bir kusur değil.

Çekingen mizaçlı bir çocuk yeni ortamlarda önce gözlemliyor, sonra katılıyor. Katıldığında rahat ve kendinden hoşnut. Bu bir tercih ve sorun üretmiyor.

Özgüven eksikliğinde ise çocuk katılmak istiyor ama kendine güvenmediği için katılamıyor. Sonrasında da bundan rahatsızlık duyuyor. Ayırt edici olan bu rahatsızlık.

Aynı biçimde içe dönük olmak da özgüven eksikliği anlamına gelmiyor. Bazı çocuklar tek başına vakit geçirmekten gerçekten hoşlanıyor.

Eşlik Eden Tablolar

Özgüven eksikliği tek başına durmayabiliyor. Şunlar ayrıca değerlendirilmeli.

Sosyal kaygı. Değerlendirilme korkusu belirginse ve çocuk sosyal ortamlardan kaçınıyorsa tablo sosyal kaygı bozukluğuna doğru derinleşmiş olabiliyor.

Öğrenme güçlüğü ya da dikkat sorunu. Çaba gösterdiği hâlde geride kalan çocuk sorunu kendine bağlıyor. Bu tabloda özgüven çalışması tek başına yetmiyor.

Akran zorbalığı. Özgüven üzerinde en hızlı ve derin etkiyi bırakan deneyimlerden biri. Belirtiler aniden başladıysa mutlaka araştırılmalı.

Depresyon. Sürekli yetersizlik duygusu, geri çekilme ve umutsuzluk birleştiğinde çökkünlük tablosu gelişebiliyor.

Bu tablolardan biri varsa yalnızca özgüven üzerine çalışmak yeterli olmuyor.

Özgüven Nasıl Yeniden Kurulur

Buradaki temel ilke şu: özgüven anlatılarak değil, deneyimlenerek kuruluyor.

“Yapabilirsin” cümlesi tek başına bir şey değiştirmiyor. Çocuğun kendi başına yapıp sonucunu görmesi gerekiyor. Bu yüzden çalışmanın merkezinde konuşma değil deneyim var.

Süreç genellikle üç yönde ilerliyor.

Kaçınmanın azaltılması. Denemekten kaçınmak kısa vadede rahatlatıyor, uzun vadede yetersizlik duygusunu pekiştiriyor. Çocuğun taşıyabileceği küçük denemelerle bu döngü kırılıyor.

Olumsuz düşüncelerin sınanması. “Beceremem” bir tahmin ve test edilebilir. Tahminin tutmadığını kendi deneyiminde görmek, bir başkasının söylediğinden çok daha kalıcı oluyor.

Yeterlilik deneyiminin biriktirilmesi. Yaşına uygun sorumluluklar, kendi başına tamamlanabilen görevler ve seçim yapma fırsatları. Küçük başarıların birikimi, tek bir büyük başarıdan daha sağlam bir zemin kuruyor.

Bu üçünün hangi sırayla ve hangi yoğunlukta çalışılacağı çocuğa göre değişiyor.

Sık Yapılan Hatalar

Sürekli övmek. Hak edilmemiş övgü çocuğun kendi değerlendirmesiyle çelişiyor ve geri bildirime güveni azaltıyor.

Onun yerine yapmak. Zorlandığını görünce devralmak, o an rahatlatıyor ama “sen yapamazsın” mesajını taşıyor.

Zorla iterek denetmek. Hazır olmadığı bir basamağa itilen çocuk başarısızlık deneyimi yaşıyor ve kaçınma pekişiyor.

Kıyaslamak. Olumlu ya da olumsuz fark etmiyor, değeri karşılaştırmaya bağlıyor.

Etiketlemek. “Utangaçtır o”, “zaten çekingen” gibi cümleler çocuğun kendisi hakkındaki tanımına dönüşüyor.

Duyguyu geçersiz kılmak. “Ne var bunda korkacak” cümlesi çocuğa duygusunun yanlış olduğunu öğretiyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda çalışmanın merkezinde konuşma değil deneyim var, çünkü özgüven anlatılarak kurulmuyor. Çocuğun kendisi hakkındaki cümlelerini ele alıyoruz ve bunları sınanabilir tahminler olarak görüyoruz. Çocuğu hazır olmadığı bir adıma itmiyorum. Zorlanarak yaşanan başarısızlık, denememekten daha çok geri götürüyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Çocuk kendisi hakkında sürekli olumsuz konuşuyorsa
• Denemekten kaçınma yaygınlaşıp günlük yaşamı kısıtlıyorsa
• Sosyal ortamlardan belirgin biçimde çekiliyorsa
• Okul başarısında açıklanamayan düşüş varsa
• Tabloya kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunu eşlik ediyorsa
• Akran zorbalığı şüpheniz varsa

Özgüven ebeveyn tutumuyla yakından ilgili ve bu tutum değiştirilebiliyor. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.