Çocuğunuz İnatçı Mı?

İnatçı sözcüğü çoğu zaman bir şikâyet olarak kullanılıyor. Oysa aynı özellik yetişkinlikte kararlılık, ısrarcılık ve kendi isteğini savunabilme olarak değerlendiriliyor.

Bu, inadın hiç sorun üretmediği anlamına gelmiyor. Ancak yaklaşımın nasıl kurulacağını değiştiriyor. Amaç bu özelliği kırmak değil, çatışmayı azaltmak.

İnat Nedir, Ne Değildir

İnat dediğimiz davranışın altında farklı şeyler bulunabiliyor ve hangisi olduğu yaklaşımı belirliyor.

Mizaç. Bazı çocuklar doğuştan daha ısrarcı ve değişime daha zor uyum sağlıyor. Bu bir kusur değil, bir özellik. Aynı çocuk zorlukla karşılaştığında kolay pes etmiyor.

Gelişim dönemi. İki ile dört yaş arası ve ergenlik, özerklik gelişiminin öne çıktığı dönemler. Bu dönemlerdeki karşı çıkma beklenen bir tablo.

Kontrol ihtiyacı. Yaşamında çok az şeye karar verebilen bir çocuk, karar verebildiği alanlarda sıkı tutuyor. Bu, çoğu evde en sık karşılaşılan tablo.

Anlaşılmamak. Kendini ifade edemeyen bir çocuk direnç göstererek iletişim kuruyor. Dil gelişimi geride olan çocuklarda inat daha sık görülüyor.

Geçiş güçlüğü. Bazı çocuklar bir etkinlikten diğerine geçmekte zorlanıyor. Dışarıdan inat gibi görünen bu tablo aslında geçişle ilgili.

Yorgunluk ve açlık. Bu iki durum inadı en çok artıran ve en çok gözden kaçan etkenler.

Duyusal hassasiyet. Belirli kıyafetleri giymeme ya da belirli yiyecekleri yememe bazı çocuklarda tercih değil, duyusal bir zorlanma.

Bu kadar farklı kaynağı olan bir davranışa tek bir yaklaşımla yanıt vermek çoğu zaman sonuç üretmiyor.

Yaşa Göre Görünüm

2-4 yaş. İnadın en yoğun olduğu dönem. Çocuk kendisinin ayrı bir kişi olduğunu keşfediyor ve bunu test ediyor. “Hayır” bu yaşın anahtar sözcüğü. Bu dönemi çocuklarda 2 yaş sendromu ve ailenin iletişimi yazısında ayrıntılı ele aldım.

5-7 yaş. Karşı çıkma daha sözel hâle geliyor. Pazarlık ve tartışma başlıyor.

8-11 yaş. Adalet duygusu gelişiyor ve çocuk kuralların gerekçesini sorguluyor. Bu dönemdeki direnç çoğu zaman kuralın kendisine değil, açıklanmamış olmasına.

Ergenlik. İkinci yoğun dönem. Bu yaştaki karşı çıkma kimlik kurma sürecinin parçası. Ayrıntılı olarak ebeveynler ile ergen çocuklar arasında kuşak çatışmaları yazısında anlattım.

Ne Zaman Farklı Bir Tablo

Sıradan inat ile klinik bir tabloyu ayıran ölçütler var.

Karşıt olma karşı gelme bozukluğunda öfkeli ve karşı çıkan bir davranış örüntüsü en az altı aydır sürüyor, yaşa beklenenden belirgin biçimde fazla, birden fazla ortamda görülüyor ve işlevselliği bozuyor. Bu tabloda çocuk sık öfkeleniyor, yetişkinlerle tartışıyor, kurallara açıkça karşı geliyor ve başkalarını kasıtlı olarak rahatsız edebiliyor.

Ayrıca değerlendirilmesi gerekenler. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu sıklıkla eşlik ediyor. İşitme sorunları dinlememe olarak görünebiliyor. Dil gecikmesi ifade edememeye bağlı direnç üretiyor. Kaygı bozuklukları kaçınma davranışını inat gibi gösterebiliyor. Otizm spektrum bozukluğunda rutin değişikliğine karşı tepki inat olarak yorumlanabiliyor.

Bu yüzden dirençli bir tabloda tek başına disiplin yaklaşımları yetmiyor.

Çatışmayı Azaltan Yaklaşımlar

Seçenek sunun. Bu, en etkili tek yöntem. İki kabul edilebilir seçenek arasında seçim yaptırmak, çocuğa kontrol duygusu veriyor ancak sınırı koruyor. “Ceketini giy” yerine “kırmızı ceketini mi giyeceksin mavi olanı mı”.

Savaşacağınız konuyu seçin. Her konuda direnmek, önemli kuralların ağırlığını azaltıyor. Güvenlikle ilgili olmayan konularda geri adım atmak öncelik belirlemek anlamına geliyor.

Geçişe hazırlık yapın. “Beş dakika sonra çıkıyoruz” uyarısı, ani geçişlerden kaynaklanan direncin büyük bölümünü ortadan kaldırıyor.

Ortamı düzenleyin. Ulaşılmaması gereken şeyin ulaşılamayacak yerde olması, yasaklamaktan daha az çatışma üretiyor.

Duyguyu isimlendirin. “Şimdi gitmek istemiyorsun, biliyorum” cümlesi direnci sürdürmeye olan ihtiyacı azaltıyor. Anlaşıldığını hisseden çocuk daha az direniyor.

Güç savaşına girmeyin. Çocuk direndiğinde tonu yükseltmek, karşılığında daha fazla direnç üretiyor. Sakin ve değişmeyen bir ton, yükselen bir tondan daha etkili.

Sonuç kullanın. Önceden bilinen ve davranışla ilişkili bir sonuç, öfkeyle konan bir cezadan daha öğretici.

Yorgunluk ve açlığı hesaba katın. Günün belirli saatlerinde inat artıyorsa sorun davranışta değil, zamanlamada olabiliyor.

Olumlu davranışı görün. Yalnızca sorun çıktığında ilgilenilen bir çocukta sorun çıkarmak işlev kazanıyor.

Kendi tepkinizi yönetin. Bu en zor madde. Ancak yüksek sesle verilen tepki neredeyse hiçbir zaman davranışı azaltmıyor.

Yapılmaması Gerekenler

Etiketlemek. “İnatçı bunun” cümlesi çocuğun kendisi hakkındaki tanımına dönüşüyor ve o role yerleşiyor.

Alay etmek. Direnci küçümsemek, çocuğun ısrarını artırıyor.

Rüşvet vermek. O anı çözüyor ancak direncin işe yaradığını öğretiyor.

Tehdit edip uygulamamak. Boş tehdit kuralın ciddiye alınmamasının en yaygın sebebi.

Geri adım atmak. Ağlama ya da öfke nöbetinden sonra kuralı değiştirmek, bu yolun işe yaradığını gösteriyor.

Kıyaslamak. “Kardeşin böyle yapmıyor” cümlesi hiçbir davranışı değiştirmiyor.

Fiziksel ceza. Kısa vadede durduruyor, uzun vadede saldırganlığı artırıyor ve ilişkiyi zedeliyor.

Uzun Vadeli Bakış

Bu başlık ailelerin çoğu zaman düşünmediği bir taraf.

İsteğini savunabilen, kolay geri adım atmayan ve dayatılana sorgusuzca uymayan bir çocuk, ergenlikte akran baskısına da daha dirençli oluyor.

Yani günlük yaşamda zorlayıcı olan bu özellik, belirli koşullarda koruyucu bir işlev görüyor.

Amaç bu özelliği ortadan kaldırmak değil, yönünü değiştirmek. Direnç göstermeyi bilen bir çocuğa nerede ve nasıl direneceğini öğretmek, direncini kırmaktan daha işlevsel bir hedef.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda önce inadın kaynağını ayırıyoruz, çünkü mizaçtan gelen bir ısrarcılık ile kontrol ihtiyacından ya da ifade edememekten kaynaklanan direnç aynı yaklaşımı gerektirmiyor. Ebeveynin öfke anındaki tepkisini ayrı bir başlık olarak ele alıyorum. Aileden çocuğun inadını kırmasını hedef olarak istemiyorum. Bu özellik ileride koruyucu bir işlev görebiliyor, hedef onu ortadan kaldırmak değil çatışmayı azaltmak.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Karşı çıkma altı aydan uzun süredir ve yoğun biçimde sürüyorsa
• Davranış sorunları hem evde hem okulda görülüyorsa
• Öfke nöbetleri sırasında kendine ya da başkasına zarar veriyorsa
• Uygulanan hiçbir yaklaşım sonuç vermiyorsa
• Çocuk akran ilişkilerinde dışlanıyorsa
• Dil gelişiminde ya da dikkatte de güçlük varsa
• Evdeki gerginlik günlük yaşamı sürdürülemez hâle getirdiyse

Evdeki gerginlik günlük düzeni bozuyorsa, ebeveyn tutumları üzerine çalışmak işe yarıyor. İletişim sayfasından yazabilirsiniz.