Asperger Sendromu Tedavi Edilir mi? Destek Yolları

Bu soruyu soran çoğu kişi aslında şunu merak ediyor: durum düzelecek mi, çocuğum normalleşecek mi, ben bu hâlden kurtulacak mıyım.

Dürüst cevap şu: Asperger ortadan kaldırılacak bir hastalık değil. Ama bu, yapılabilecek bir şey yok demek değil. Aksine, doğru yerde çalışıldığında yaşam kalitesinde belirgin fark oluşuyor. Önemli olan neyin değiştiğini ve neyin değişmediğini ayırmak.

Neden “Tedavi” Doğru Kelime Değil

Asperger, güncel sınıflandırmada otizm spektrumu içinde ele alınan nörogelişimsel bir farklılıktır. Beynin bilgiyi işleme biçimi farklıdır ve bu fark kalıcıdır.

Tedavi kelimesi bir hastalığın ortadan kaldırılmasını çağrıştırır. Burada ortadan kaldırılacak bir hastalık yok. Bu yüzden hedefi doğru koymak gerekiyor.

Bu, kaderci bir yaklaşım değil. Tam tersine, hedefi doğru koymak işe yarayan tek yol. Spektrumu ortadan kaldırmayı amaçlayan her girişim başarısızlıkla bitiyor ve geriye yalnızca yetersizlik duygusu bırakıyor.

Ne Değişmiyor

Şunlar kişinin temel işleyişine ait ve değiştirilmeye çalışılmamalı:

• Duyusal eşikler. Belirli seslerin, ışığın ya da dokunun rahatsız edici gelmesi
• İlgi alanlarının derinliği ve yoğunluğu
• Öngörülebilirlik ihtiyacı
• Sosyal imaları otomatik olarak okuyamama

Bunlar bastırılmaya çalışıldığında kaybolmuyor, yalnızca gizleniyor. Bedeli de tükenmişlik oluyor.

Ne Değişiyor

Buna karşılık şunlar üzerinde gerçekten çalışılabiliyor:

Beceri. Sosyal imalar sezgisel olarak okunamıyorsa bilişsel olarak öğrenilebilir. Bir sohbetin nasıl başlatılıp bitirileceği, karşı tarafın sıkıldığını gösteren işaretler, bir toplantıda söz alma zamanı. Bunlar öğretilebilir kurallar.

Ortam. Duyusal yükü azaltan düzenlemeler yapılabilir. Kulaklık, ışık ayarı, kalabalık saatlerden kaçınma, çalışma alanının düzenlenmesi. Bunlar kaçınma değil, makul uyarlamadır.

Eşlik eden tablolar. Bu en önemli başlık. Kaygı bozuklukları, depresyon, uyku sorunları ve dikkat sorunları spektrumda daha sık görülür ve bunların hepsi tedavi edilebilir.

Kendini anlama. Geç tanı alan kişilerde en belirgin kazanım bu oluyor. Yıllarca “ben beceriksizim” diye okunan deneyimlerin “benim işleyişim farklı” diye yeniden okunması, öz eleştirinin şiddetini belirgin biçimde düşürüyor.

İlişki kurma biçimi. Çift ilişkisinde iletişimin nasıl kurulacağı çalışılabilir ve bu çoğu zaman iki taraf için de rahatlatıcı oluyor.

Destek Alınmazsa Ne Olur

Buradaki yaygın yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekiyor. Destek alınmadığında Asperger kötüleşmiyor. Spektrum ilerleyici bir hastalık değil.

Kötüleşen şey başka: sürekli anlaşılmama, maskeleme yorgunluğu ve fark edilmemiş kaygı.

Sık görülen seyir şöyle ilerliyor. Kişi yıllarca uyum sağlamaya çalışıyor. Sosyal ortamlarda hesaplayarak davranıyor, doğal tepkilerini bastırıyor. Bu çaba yorucu olduğu için geri çekilmeye başlıyor. Geri çekilme yalnızlaştırıyor. Yalnızlık ve tekrarlanan başarısızlık deneyimi depresyona zemin hazırlıyor.

Yani asıl risk spektrumun kendisi değil, üstüne binen ikincil tablolar. Bunlar da tam olarak tedavi edilebilir olanlar.

Çocuklarda Destek

Çocuklukta yapılan çalışmanın hedefi çocuğu akranlarına benzetmek değil, günlük yaşamda işini kolaylaştıracak becerileri kazandırmak.

Sık kullanılan başlıklar şunlar: sosyal iletişim becerileri, duygu tanıma ve ifade etme, esneklik çalışmaları, duyusal düzenleme ve okul ortamının uyarlanması.

Okul tarafında sınıf öğretmeninin bilgilendirilmesi çoğu zaman en büyük farkı yaratıyor. Rutin değişikliklerinin önceden haber verilmesi, grup çalışmalarının yapılandırılması, gerektiğinde sessiz bir alan sağlanması gibi küçük düzenlemeler çocuğun günlük yükünü belirgin biçimde azaltıyor.

Aileyle çalışmak sürecin ayrılmaz parçası. Ebeveynin çocuğun işleyişini anlaması, evdeki çatışmaların büyük bölümünü kendiliğinden azaltıyor.

Yetişkinlerde Destek

Yetişkinlikte gündeme gelen konular farklı: iş yerinde iletişim, romantik ilişkiler, maskeleme yorgunluğu, tükenmişlik ve eşlik eden kaygı ya da depresyon.

Bilişsel davranışçı terapi özellikle sosyal kaygı ve olumsuz düşünce örüntüleri üzerinde işe yarıyor. Uygulanırken bazı uyarlamalar gerekiyor: daha somut dil, daha yapılandırılmış seanslar, yazılı materyal ve mecazdan kaçınmak.

İlişki güçlükleri varsa çift görüşmeleri fayda sağlıyor. Bu konuyu ayrıntılı ele aldığım Asperger sendromu ve cinsellik yazısına bakabilirsiniz.

İlaç Ne Zaman Gündeme Gelir

Spektrumun kendisi için bir ilaç yoktur.

İlaç yalnızca eşlik eden tablolar için düşünülür: kaygı bozukluğu, depresyon, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ya da uyku sorunları. Bu kararı psikiyatri hekimi verir.

İlaç kullanılıyorsa terapiyle birlikte yürütülmesi daha iyi sonuç veriyor. İlaç belirtiyi hafifletirken terapi beceriyi kazandırıyor.

Doğru Olmayan Bilgiler

Bu başlığı ekliyorum çünkü internette çok fazla yanlış bilgi dolaşıyor.

Aşılar neden olmaz. Bu iddia çok sayıda geniş örneklemli çalışmada incelendi ve desteklenmedi. İddianın kaynağı olan çalışma geri çekildi.

Yetiştirilme biçimi neden olmaz. Soğuk anne kuramı onlarca yıl önce terk edildi. Ebeveyn tutumu spektrumun nedeni değildir.

Ekran süresi, beslenme ya da toksinler neden olmaz. Bu açıklamaların bilimsel dayanağı bulunmuyor.

Özel diyetlerin spektrum üzerinde kanıtlanmış etkisi yok. Eşlik eden sindirim sorunları varsa onlar ayrıca değerlendirilir ancak diyet spektrumu değiştirmez.

Bu yanlış açıklamaların ortak zararı şu: aileleri suçluluğa sürüklüyor ve enerjiyi işe yarayan çalışmalardan uzaklaştırıyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda ilk yaptığım şey hedefi netleştirmek. Kişi ya da aile çoğu zaman normalleşmek beklentisiyle geliyor ve bu beklenti konuşulmadan ilerlemek sürecin sonunda hayal kırıklığı üretiyor. Hedefi işlevsellik üzerine kuruyorum: günlük yaşamda neyi yapmak istiyorsun, şu an ne engelliyor. Eşlik eden kaygı ve çökkünlüğü önceliklendiriyorum, çünkü yaşam kalitesindeki en hızlı değişim orada görülüyor.

Ne Zaman Başvurmalı

Şu durumlarda destek almak yerinde olur:

• Kaygı ya da çökkünlük günlük yaşamı kısıtlıyorsa
• Sosyal ortamlar sonrası olağandışı bir tükenme yaşanıyorsa
• Okul ya da iş yaşamında süregelen zorluklar varsa
• İlişkilerde tekrarlayan yanlış anlaşılmalar birikiyorsa
• Kişi kendini sürekli yetersiz hissediyorsa

Tanı ve genel çerçeve için Asperger sendromu nedir yazısına bakabilirsiniz.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Sosyal ilişkilerde süregelen bir zorlanma yaşıyorsanız
• İş ya da okul ortamında uyum sorunları çıkıyorsa
• Duyusal uyaranlar günlük yaşamı kısıtlıyorsa
• Rutin değişikliklerine tepki belirgin biçimde artıyorsa
• Kaygı ya da çökkünlük belirtileri eklendiyse
• Akran zorbalığına maruz kalınıyorsa, bu durumda gecikmeden
• Çocuğunuzda gelişimsel bir gecikme fark ettiyseniz
• Tanı almadınız ancak bu belirtileri yıllardır taşıyorsanız
• Sosyal ortamlardan tümüyle çekilme olduysa
• Yaşamdan çekilme düşünceleri varsa, bu durumda 112

Erişkinlikte tanı almak geç değil; çoğu kişi için kendini anlamanın başlangıcı oluyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.