Asperger Sendromu Nedir? Belirtileri ve Nasıl Anlaşılır

Asperger sendromu, sosyal iletişimde güçlükler, sınırlı ve yoğun ilgi alanları ve rutinlere bağlılıkla kendini gösteren nörogelişimsel bir farklılıktır. Bir hastalık ya da kişilik kusuru değil, beynin dünyayı farklı bir biçimde algılayıp işlemesidir.

Bu yazıyı iki grup için yazdım: kendinde ya da çocuğunda bu özellikleri fark edenler ve yıllardır “neden herkes gibi olamıyorum” sorusuna cevap arayanlar.

Asperger Bugün Ayrı Bir Tanı mı

Hayır. Güncel tanı sisteminde, yani DSM-5-TR’de, Asperger sendromu ayrı bir tanı olarak yer almaz. 2013’ten bu yana otizm spektrum bozukluğu başlığı altında değerlendirilir. Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflandırması da aynı yolu izledi.

Yine de terim günlük dilde yaşamaya devam ediyor. Pek çok kişi kendini tanımlarken bu kelimeyi tercih ediyor ve bu tercihe saygı göstermek gerekiyor.

Asperger tanımlanan kişilerde dil gelişimi ve zekâ genellikle korunmuştur. Bu yönüyle otizm spektrumunun daha görünür biçimlerinden ayrılır ve tam da bu yüzden uzun süre fark edilmeden kalabilir.

Belirtileri Nelerdir

Belirtiler üç ana alanda toplanıyor.

Sosyal İletişim

Karşılıklı sohbeti sürdürmekte zorlanmak sık görülür. Konuşma çoğu zaman ilgi alanı üzerine uzun bir anlatıma dönüşür ve karşı tarafın sıkıldığını gösteren işaretler fark edilmez.

Göz teması rahatsız edici gelebilir ya da doğal olmayan biçimde kurulmaya çalışılır. Beden dili, ses tonundaki değişim ve ima edilen anlamlar çoğu zaman okunamaz. Mecaz ve şaka birebir anlaşılabilir.

Bu bir ilgisizlik değildir. Kişi ilişki kurmak ister ama kuralları herkesin bildiği varsayılan bir oyunda kural kitabı olmadan oynuyordur.

Sınırlı ve Yoğun İlgi Alanları

Belirli bir konuya olağanüstü derinlikte ilgi duymak tipiktir. Bu ilgi bir hobiyi aşar, kişi konuyu ayrıntılı biçimde öğrenir ve uzun süre üzerinde kalır.

Bu özellik bir eksiklik değil, çoğu zaman güçlü yandır. Aynı odaklanma kapasitesi akademik ve mesleki alanda önemli bir avantaja dönüşebiliyor.

Rutin ve Duyusal Farklılıklar

Günlük rutine sıkı bağlılık ve rutin bozulduğunda belirgin kaygı görülür. Plan değişikliği başkaları için küçük bir aksaklıkken burada gerçek bir sıkıntı üretebilir.

Duyusal uyaranlara karşı beklenmedik hassasiyetler olabilir. Belirli sesler dayanılmaz gelebilir, kıyafet etiketleri rahatsız edebilir, floresan ışık yorucu olabilir. Tersi de görülür, bazı uyaranlara karşı duyarlılık azalmıştır.

Kadınlarda Neden Gözden Kaçıyor

Bu başlığı ayrı açıyorum çünkü en sık atlanan konu.

Uzun yıllar boyunca tanı ölçütleri ağırlıklı olarak erkeklerde gözlenen tablo üzerinden şekillendi. Kadınlarda görünüm farklı olabiliyor ve bu fark tanının gecikmesine yol açıyor.

İlgi alanları toplumsal olarak daha kabul görür konularda yoğunlaşabiliyor. Hayvanlar, edebiyat, belirli bir dizi ya da insanların kendisi. Dışarıdan bakan biri bunu “yoğun ilgi” olarak değil “meraklı bir çocuk” olarak okuyor.

Sosyal kuralları gözlemleyip taklit etme eğilimi daha güçlü olabiliyor. Kız çocukları arkadaş gruplarını izleyip nasıl davranılacağını öğreniyor ve uyguluyor. Uyum sağlıyor gibi görünüyor.

Sonuç şu oluyor: tablo yıllarca fark edilmiyor, kişi kendini sürekli yetersiz hissediyor ve tanı çoğu zaman kaygı ya da depresyon nedeniyle başvurulduğunda ortaya çıkıyor.

Maskeleme ve Bedeli

Maskeleme, kişinin sosyal ortamda kendi doğal tepkilerini bastırıp öğrenilmiş davranışları uygulamasıdır.

Göz temasını bilinçli olarak sayarak kurmak, sohbet öncesinde konu provalamak, doğal olmayan biçimde gülümsemek, ilgi alanlarından söz etmemek, uyarıcı tekrarlayıcı hareketleri bastırmak.

Kısa vadede işe yarar. Kişi uyum sağlamış görünür, sosyal ortamlarda idare eder.

Bedeli uzun vadede ortaya çıkar. Sürekli hesaplayarak yaşamak yorucudur. Sosyal bir günün ardından saatlerce toparlanma ihtiyacı, açıklanamayan tükenmişlik ve zamanla artan kaygı sık görülür. Bazı kişilerde bu tükenme işlevselliğin belirgin biçimde düştüğü dönemlere yol açar.

Terapide sık karşılaştığım nokta şu: kişi maskelemeyi bırakmayı bir gerileme sanıyor. Oysa hangi ortamda ne kadar maskeleneceğine bilinçli karar verebilmek, sürecin en rahatlatıcı kazanımlarından biri.

Yetişkinlikte Tanı

Birçok kişi bu özellikleri yıllarca fark etmeden taşır. Tanı çoğu zaman yetişkinlikte, eşlik eden bir kaygı ya da depresyon nedeniyle başvurulduğunda gündeme gelir.

Yetişkinler genellikle sosyal kuralları bilişsel olarak öğrenip uygular. Bu, tabloyu dışarıdan görünmez kılar ama iç yükü ortadan kaldırmaz.

Geç tanının değeri şudur: kişi geçmişteki zorluklarını yeni bir çerçevede görür. “Ben beceriksizim” açıklaması yerine “benim işleyişim farklı” açıklaması geldiğinde öz eleştirinin şiddeti belirgin biçimde düşüyor.

Sık Eşlik Eden Tablolar

Otizm spektrumunda şunlar genel nüfusa göre daha sık görülür:

• Kaygı bozuklukları, özellikle sosyal kaygı
• Depresyon
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Uyku sorunları
• Aleksitimi, yani duyguyu fark edip adlandırmakta zorlanma
• Obsesif kompulsif belirtiler

Bu eşlik eden tablolar çoğu zaman asıl başvuru nedenidir ve tedavi edilebilir olmaları önemlidir. Spektrumun kendisi değişmese de bu tablolar ele alındığında yaşam kalitesi belirgin biçimde yükselebiliyor.

Neden Olur

Otizm spektrumu büyük ölçüde nörogelişimsel ve genetik temelli kabul edilir. Ailede benzer özelliklerin bulunması olasılığı artırır.

Bunun bir yetiştirilme hatası olmadığını açıkça söylemek gerekiyor. Ebeveyn tutumu, sevgi eksikliği ya da ekran süresi gibi açıklamaların bilimsel dayanağı yok. Aşı ile ilişkilendiren iddia da defalarca çürütüldü.

Erkeklerde kadınlara göre daha sık tanı konur. Son yıllarda bu farkın bir kısmının gerçek sıklık farkından değil, kadınlarda tablonun gözden kaçmasından kaynaklandığı anlaşılıyor.

Değerlendirme Nasıl Yapılır

Değerlendirme tek bir testle yapılmaz. Ayrıntılı gelişim öyküsü, gözlem ve standart araçlar birlikte kullanılır.

Uzman şunlara bakar: sosyal iletişim örüntüleri, ilgi ve rutin yapısı, duyusal farklılıklar ve bu özelliklerin yaşamı ne ölçüde etkilediği.

Yetişkinlerde çocukluk öyküsü de gerekir. Bu bilgi aile üyelerinden, eski karnelerden ya da fotoğraflardan toplanabilir. Bu, tanının erken dönem bulgusu gerektirmesinden kaynaklanıyor.

İnternette bulunan öz değerlendirme ölçekleri bir fikir verebilir ama tanı koymaz. Yüksek puan almak bir yönlendirme işaretidir, sonuç değildir.

Destek ve Terapi

Asperger bir hastalık olmadığı için amaç onu ortadan kaldırmak değildir. Destek iki yönde işler: güçlü yanları kullanmak ve zorlanılan alanlarda beceri geliştirmek.

İşe yarayan başlıklar şunlar: sosyal iletişim becerileri, duygu tanıma ve düzenleme, duyusal ortam düzenlemesi, eşlik eden kaygı ya da depresyon için psikoterapi ve ilişki güçlükleri varsa çift görüşmeleri.

İlişki ve cinsellik boyutunu ayrı bir yazıda ele aldım. Ayrıntı için Asperger sendromu ve cinsellik yazısına bakabilirsiniz.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda önceliğim kişiyi nörotipik bir kalıba sokmak değil, kendi işleyişini tanıyıp bu farkındalıkla daha rahat bir yaşam kurmasına yardım etmek. Yıllarca yanlış anlaşılmış olmak çoğu kişide “ben bozuğum” biçiminde yerleşmiş bir düşünce bırakıyor ve asıl çalışma orada oluyor. Göz teması kurmayı ya da doğal görünmeyi hedef olarak koymuyorum. Bunlar kişinin kendisi istemedikçe terapi hedefi olmaz.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

Şu durumlarda değerlendirme yararlı olur:

• Sosyal ilişkilerde süregelen ve açıklayamadığınız zorluklar yaşıyorsanız
• Kendinizi sürekli yanlış anlaşılmış hissediyorsanız
• Sosyal ortamlar sonrası olağandışı bir tükenme yaşıyorsanız
• Kaygı ya da depresyon belirtileri yaşamınızı kısıtlıyorsa
• Çocuğunuzda sosyal iletişim, rutin ve duyusal alanlarda belirgin farklılıklar gözlüyorsanız

Tanı bir etiket değil, kendinizi anlamanın ve doğru desteği almanın bir yolu.

Bu başlıkta profesyonel destek almak isterseniz bireysel terapi sayfasında nasıl çalıştığımı anlattım. İlişki boyutunda destek arıyorsanız çift ve aile terapisi sayfasına bakabilirsiniz.