Hastalık Kaygısı (Nozofobi) Nedir?

Bu başlıkta önce adlandırmayı netleştirmek gerekiyor.

“Nozofobi” güncel tanı sistemlerinde kullanılan bir ad değil. Gündelik dilde ve eski metinlerde geçiyor.

Anlattığı tablo bugün iki başlık altında ele alınıyor: hastalık kaygısı bozukluğu ve bedensel belirti bozukluğu.

Eski metinlerde geçen “hipokondriyazis” terimi de bu iki başlığa ayrılmış durumda.

Bu ayrım önemli, çünkü iki tablonun odağı farklı.

İki Farklı Tablo

Hastalık kaygısı bozukluğu. Bedensel belirti ya yok ya da çok hafif. Asıl sorun, ciddi bir hastalığa yakalanmış olma ya da yakalanacak olma düşüncesiyle sürekli meşgul olmak.

Bedensel belirti bozukluğu. Belirgin bedensel belirtiler var ve bu belirtilerle ilgili aşırı düşünce, kaygı ve davranış bulunuyor. Belirtinin tıbbi bir açıklaması olup olmaması tanıyı değiştirmiyor.

İkinci nokta önemli. Bir kişi gerçekten bir hastalığa sahip olabilir ve aynı zamanda bu tabloyu da taşıyabilir. Tanı, belirtinin gerçekliğiyle değil, ona verilen tepkinin yoğunluğuyla ilgili.

Nerede Tabloya Dönüşüyor

Sağlığına dikkat etmek ve belirti fark ettiğinde hekime başvurmak koruyucu bir davranış.

Tabloya dönüşmesini belirleyen ölçütler şunlar.

Süreklilik. Kaygının en az altı aydır sürmesi.

Güvenceye rağmen sürmesi. Bu, en ayırt edici ölçüt. Tetkikler temiz çıktığı ve hekim güvence verdiği hâlde kaygının kısa sürede geri gelmesi.

Aşırı davranışlar. Sürekli beden kontrolü, tekrarlayan hekim başvuruları ve araştırma.

Ya da tersi kaçınma. Bir grup kişide tam tersi görülüyor: hekime hiç gitmemek, tetkik yaptırmamak, hastane ve hastalıkla ilgili her şeyden uzak durmak.

İşlevsellikte bozulma. Günlük yaşamın, işin ve ilişkilerin etkilenmesi.

Orantısızlık. Kaygının gerçek riskle orantısız olması.

Nasıl Görünüyor

Zihinsel alan

• Ciddi bir hastalığı olduğu düşüncesiyle sürekli meşguliyet
• Bedensel duyumları felaket biçiminde yorumlama
• Baş ağrısını tümör, çarpıntıyı kalp krizi, benlerdeki değişimi kanser olarak okuma
• Tanı almadığı için hastalığın ilerlediği düşüncesi
• Yakınlarının sağlığı için de aynı kaygıyı taşıma

Davranışsal alan

• Sürekli beden kontrolü. Ben sayma, lenf bezlerini yoklama, nabız ölçme, aynada inceleme
• İnternetten belirti araştırma
• Tekrarlayan hekim başvuruları ve farklı hekim görüşleri alma
• Yakınlarından sürekli güvence isteme
• Tetkiklerin tekrarlanması
• Ya da tümüyle kaçınma: hekime gitmemek, tetkik yaptırmamak

Bedensel alan

Bu bölüm önemli. Kaygı bedende gerçek belirtiler üretiyor: çarpıntı, kas gerginliği, baş dönmesi, sindirim yakınmaları, nefes darlığı, uyuşma, yorgunluk.

Bu belirtiler gerçek ve ölçülebilir. Ancak kişi bunları hastalığın kanıtı olarak okuyor. Bu okuma kaygıyı artırıyor, kaygı belirtileri artırıyor.

Döngü kendi kanıtını üretiyor.

Güvence Arama Döngüsü

Bu, tablonun neden kendiliğinden geçmediğini açıklıyor.

İşleyiş şöyle: bir bedensel duyum fark ediliyor, felaket biçiminde yorumlanıyor, kaygı yükseliyor, güvence aranıyor, kaygı düşüyor.

Sorun bu düşüşte. Beyin şunu öğreniyor: rahatlama, güvence sayesinde oldu.

Yani kaygının kendiliğinden geçebileceği bilgisi hiç edinilmiyor.

Sonuçta bir sonraki seferde yine güvence gerekiyor. Gereken miktar zamanla artıyor ve etkisi kısalıyor.

Tetkikler için de aynı şey geçerli. Temiz çıkan bir tetkik günler içinde etkisini yitiriyor ve “belki gözden kaçtı” düşüncesi devreye giriyor.

Bu döngünün kırılması, güvence aramanın kademeli olarak azaltılmasını gerektiriyor.

Beden Kontrolü

Bu davranış, kaygıyı azaltmak için yapılıyor ve tam tersini üretiyor.

Dikkat artıyor. Bir bölgeyi sürekli izlemek, oradaki her duyumu fark edilir hâle getiriyor.

Duyum üretiliyor. Bir bölgeyi sürekli yoklamak, gerçek bir tahriş ve hassasiyet üretebiliyor.

Belirsizlik büyüyor. Her kontrol yeni bir soru işareti üretiyor.

Bu, kolay fark edilen bir örüntü değil. Kişi kontrolü bir önlem olarak görüyor.

Çalışmanın önemli bir bölümü bu davranışların fark edilmesi ve azaltılması üzerine kuruluyor.

İnternetten Araştırma

Bu, tabloyu en çok besleyen davranışlardan biri.

Bir belirti arandığında, karşısına her zaman en ağır olasılık da çıkıyor.

Sonuç şu oluyor: kısa bir rahatlama, ardından yeni bir olasılık ve daha yüksek bir kaygı.

Ayrıca aramalar zamanla uzuyor. Bir arama başka bir belirtiye, o da başka bir tabloya götürüyor.

Bu davranışın azaltılması, çalışmanın en somut adımlarından biri. Ancak bir anda bırakmak zor olduğu için kademeli ilerleniyor.

Neyle Karıştırılıyor

Gerçek bir tıbbi tablo. Bu, en önemli ayrım. Bu tanı bir dışlama tanısı değil ancak tıbbi değerlendirmenin yapılmış olması gerekiyor. Açıklanamayan ve süregiden belirtilerde tıbbi izlem sürdürülüyor.

Panik bozukluk. Burada da bedensel belirtiler felaket biçiminde yorumlanıyor. Fark zamanda: panik bozuklukta korku o anki ölüm ya da kontrol kaybı üzerine. Hastalık kaygısında ise gelecekte bir hastalık üzerine.

Yaygın kaygı bozukluğu. Burada endişe birçok alana yayılıyor. Hastalık kaygısında ise odak sağlık üzerine.

Obsesif kompulsif bozukluk. Kontrol etme ve güvence arama örüntüsü örtüşüyor. İki tanı birlikte de bulunabiliyor.

Depresyon. Bedensel yakınmalar çökkünlük döneminde de artıyor.

Nedenler

Kaygıya yatkınlık.

Çocuklukta ağır bir hastalık deneyimi. Kendisinin ya da bir yakınının.

Ailede sağlık kaygısı. Bedensel belirtilere aşırı dikkat gösteren bir ortamda büyümek, bu bakışı öğretiyor.

Yakın bir kayıp. Özellikle ani ya da genç yaşta yaşanan bir kayıp sonrası tablonun başlaması sık.

Tıbbi bir yanlış ya da gecikmiş tanı deneyimi. Bu, güvenceye duyulan güveni doğrudan zedeliyor.

Sağlık haberleri ve salgın dönemleri. Bu dönemlerde tablonun yaygınlaştığı biliniyor.

Süregiden stres.

Tedavi

Bu tabloda etkinliği gösterilmiş yaklaşımlar bulunuyor.

Bedensel duyuma yüklenen anlamın ele alınması. Çalışmanın merkezi. Aynı duyumun başka açıklamaları olabileceğinin değerlendirilmesi.

Güvence aramanın kademeli azaltılması. Bu, en belirleyici adım. Yakınlara sormanın, internetten aramanın ve hekim başvurularının sıklığını azaltmak.

Bu çalışma, ilgili hekimle uyumlu yürütülüyor. Amaç gerekli tıbbi izlemi bırakmak değil, gereksiz tekrarları azaltmak.

Beden kontrolünün azaltılması.

Dikkatin yönünün değiştirilmesi. Bedensel duyumları sürekli izlemekten, dış dünyaya yönelme.

Belirsizliğe tahammül çalışması. Bu tabloda merkezde yer alan alan. Kesin bir güvence hiçbir zaman mümkün olmuyor ve çalışma bu gerçeklikle yaşamayı hedefliyor.

Kaçınmanın ele alınması. Kaçınan alt grupta, hekime gitme ve tetkik yaptırma kademeli olarak çalışılıyor.

İlaç tedavisi. Belirtilerin ağır olduğu ve eşlik eden çökkünlük bulunan durumlarda gündeme geliyor. Karar ve takip hekime ait.

Yakınları İçin

Sürekli güvence vermeyin. Bu, en zor ve en gerekli madde. Her soruya cevap vermek döngüyü besliyor.

Bunu birlikte planlayın. Ani ve tek taraflı bir kesme çatışma üretiyor. Ne söyleneceğini önceden birlikte kararlaştırmak işe yarıyor.

Duyguyu kabul edin. “Şu an çok kaygılı olduğunu görüyorum” cümlesi, “bir şeyin yok” cümlesinden çok daha işlevsel.

Belirtiyi tartışmayın. Mantıkla ikna etmeye çalışmak sonuç vermiyor.

Alay etmeyin. Utandırma, gizlemeye ve yalnızlaşmaya yol açıyor.

Tıbbi izlemi engellemeyin. Gerekli takipler sürüyor. Azaltılan şey gereksiz tekrarlar.

Kendi yükünüzü görün. Bu tabloda yakınların taşıdığı yük gerçek.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda çalışmaya tıbbi değerlendirmenin yapılmış olduğundan emin olarak başlıyorum ve gerekli izlemi bırakmayı asla önermiyorum. Odağım güvence arama ve beden kontrolü davranışları, çünkü bunlar kısa vadede rahatlatıp döngüyü büyütüyor. Kimseye “bir şeyin yok” demiyorum, çünkü bu cümle bir güvence ve tam da azaltmaya çalıştığımız şey.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Tetkikler temiz çıktığı hâlde kaygı sürüyorsa
• Beden kontrolü ve internetten araştırma günün belirgin bir bölümünü alıyorsa
• Tekrarlayan hekim başvuruları yapıyorsanız
• Ya da tersine hekime gitmekten tümüyle kaçınıyorsanız
• Kaygı iş ve sosyal yaşamınızı etkiliyorsa
• Yakınlarınızdan sürekli güvence istiyorsanız
• Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Tabloya çökkünlük ya da uyku sorunu eşlik ediyorsa

Tahliller temiz çıktığı hâlde kaygı geçmiyorsa, mesele bedende değil. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.