Disleksi Nedenleri ve Belirtileri

Bu başlıkta ailelerin en sık kurduğu cümle şu: “Biz yeterince ilgilenmedik mi?”

Cevap hayır. Disleksinin nedeni ebeveyn ilgisi ya da eğitim yöntemi değil. Kökeni nörobiyolojik ve kalıtsal bileşeni belirgin.

Bu yazı nedenlere ve yaşa göre belirtilere odaklanıyor. Tablonun ne olduğunu, değerlendirme sürecini ve neyin işe yaradığını disleksi nedir nasıl anlaşılır yazısında ele aldım.

Nedeni Nerede

Okuma, insan beyninin doğuştan getirdiği bir beceri değil. Konuşma binlerce yıl içinde gelişti ve çocuklar konuşmayı özel bir öğretim olmadan ediniyor. Okuma ise çok daha yeni ve öğretilmesi gerekiyor.

Okuma sırasında beyin yazılı sembolleri seslere çeviriyor, sesleri birleştiriyor ve anlamla eşleştiriyor. Dislekside bu zincirin sese çevirme halkasında bir işleyiş farklılığı bulunuyor.

Görüntüleme çalışmaları okuma sırasında etkinleşen ağlarda farklılıklar olduğunu gösteriyor. Bu farklılık bir hasar değil, bir işleyiş biçimi.

Pratik sonucu şu: sorun harflerin görülmesinde ya da anlamın kavranmasında değil, çözümlemenin otomatikleşmemesinde. Bu yüzden okuma her seferinde yeniden emek gerektiriyor.

Kalıtsal Bileşen

Disleksi ailelerde yığılma gösteriyor.

Ebeveynlerden birinde disleksi bulunan çocuklarda görülme oranı genel nüfusa göre belirgin biçimde yüksek. İkiz çalışmaları da kalıtsal bileşenin güçlü olduğunu ortaya koyuyor.

Bu, tek bir genle açıklanan bir durum değil. Okuma ve dil işlemeyle ilişkili çok sayıda genin küçük katkılarından oluşan karmaşık bir yatkınlık söz konusu.

Ailede öykü bulunması kesinlik anlamına gelmiyor. Ancak bu gruptaki çocukların okuma gelişiminin erken dönemden itibaren izlenmesi öneriliyor, çünkü erken destek sonucu belirgin biçimde değiştiriyor.

Aile öyküsünün ayrı bir yönü daha var. Aynı güçlüğü yaşamış bir ebeveyn çoğu zaman çocuğun ne yaşadığını en iyi anlayan kişi oluyor ancak kendi çocukluğundaki utanç duygusu da tabloya karışabiliyor.

Neden Olmayanlar

Zekâ düzeyi. Disleksi zekâ düzeyinden bağımsız ve tanının temelinde zaten bu ikisi arasındaki uyumsuzluk bulunuyor.

Ebeveyn ilgisizliği. Ailenin tutumu tablonun nedeni değil. Ancak destekleyici bir tutum sürecin gidişini olumlu yönde etkiliyor.

Görme sorunu. Görme kusurları ayrıca değerlendirilmeli ancak disleksinin nedeni değil.

Tembellik. Çaba düşüklüğü çoğu zaman tablonun sonucu, nedeni değil.

Geç okula başlama ya da erken başlama.

İki dillilik. Çok dilli büyümek disleksiye yol açmıyor. Ancak tanıyı zorlaştırabildiği için her iki dildeki performansın birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Okul Öncesi Belirtiler

Bu dönemde okuma henüz başlamadığı için belirtiler dil alanında görünüyor.

• Konuşmanın geç başlaması
• Sözcük bulmada zorlanma, sık sık “şey” demek
• Sesleri karıştırma ve uzun sözcükleri söylemekte zorlanma
• Kafiye fark edememe, tekerleme ve şarkı öğrenmekte güçlük
• Bir sözcüğün hangi sesle başladığını söyleyememe
• Harfleri öğrenmekte güçlük, özellikle kendi adındaki harfleri
• Renk, gün ve sayı gibi dizileri öğrenmekte zorlanma
• Ailede benzer bir öykü bulunması

Bu maddelerin varlığı tanı anlamına gelmiyor. Ancak birden fazlası bir aradaysa okuma gelişiminin yakından izlenmesi gerekiyor.

İlkokul Belirtileri

Birinci ve ikinci sınıf. Harf ses eşleştirmesinde güçlük, sözcükleri hecelemekte zorlanma, benzer görünen harfleri karıştırma, okumanın çok yavaş ilerlemesi, tahminle okuma, okumaktan kaçınma.

Üçüncü ve dördüncü sınıf. Okuma otomatikleşmiyor ve akranlarla arasındaki hız farkı açılıyor. Sözcük sonlarını atlama, satır kaybetme, aynı sözcüğü aynı metinde farklı okuma. Yazımda tutarsızlık belirginleşiyor. Ödevlerin orantısız uzun sürmesi bu dönemde ailelerin en sık fark ettiği şey.

Beşinci sınıf ve sonrası. Okuma yükü arttıkça fark büyüyor. Uzun metinlerden kaçınma, sınavlarda süre yetmemesi, sözlü performansın yazılı performanstan belirgin biçimde yüksek olması. Bu dönemde okula karşı isteksizlik ve bedensel yakınmalar sık görülüyor.

Ergenlik ve Sonrası

Disleksi ortadan kalkmıyor ancak görünümü değişiyor.

Okuma doğruluğu genellikle düzeliyor. Süren şey hız. Ergen ve yetişkin dislekside en tutarlı bulgu okuma hızının akranlardan düşük kalması.

Yazımdaki güçlük çoğu zaman sürüyor. Uzun metin yazmaktan kaçınma, not tutmakta zorlanma ve yabancı dilde yazıya dayalı öğrenmede güçlük sık.

Bu dönemde geliştirilen telafi yöntemleri tabloyu gizleyebiliyor. Kişi çok çalışarak akranlarına yetişiyor ancak bunun için harcadığı zaman ve enerji görünmüyor. Bu yüzden bir kısım kişi ilk tanısını üniversite döneminde alıyor.

Ayırt Edilmesi Gerekenler

Yetersiz okuma öğretimi. Yeterli ve uygun öğretim almamış bir çocukta benzer tablo görülebiliyor. Tanı için güçlüğün uygun öğretime rağmen sürmesi gerekiyor.

İşitme kaybı. Sesleri ayırt edemeyen bir çocukta okuma güçlüğü kaçınılmaz. Değerlendirmede atlanmaması gereken adım.

Görme sorunları. Düzeltilmemiş görme kusurları benzer tablo üretebiliyor.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Karışabiliyor ve sıklıkla birlikte bulunuyor. Ayrıntılı olarak dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

Gelişimsel dil bozukluğu. Güçlük dilin tümüne yayılmışsa tablo farklı.

Zihinsel yetersizlik. Güçlük tüm alanlarda genelse özgül bir öğrenme bozukluğundan söz edilmiyor.

Kaygı ve okul reddi. Kaygı okuma performansını düşürebiliyor. Burada yön önemli, çünkü kaygı çoğu zaman disleksinin sonucu olarak gelişiyor.

Eşlik Eden Güçlükler

Yazma bozukluğu. Yazının okunaksızlığı, yazarken çabuk yorulma.

Matematik güçlüğü. Ayrı bir öğrenme bozukluğu olarak da bulunabiliyor ya da problem metinlerini okuyamamaya bağlı olabiliyor.

Kaygı bozuklukları. Tekrarlanan başarısızlık deneyimi bu riski artırıyor.

Çökkünlük ve düşük özgüven. Uzun süre fark edilmemiş dislekside sık.

Okul reddi ve bedensel yakınmalar. Karın ağrısı ve baş ağrısı özellikle sınav dönemlerinde belirginleşiyor.

Bu ikincil tablolar zamanla asıl güçlükten daha fazla yer kaplayabiliyor. Erken tanının en önemli kazançlarından biri bunların önüne geçmek.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda okuma çalışması ayrı bir alanın işi, ben o süreçle birlikte çalışıyorum. Odağım tekrarlanan başarısızlığın çocukta bıraktığı iz oluyor. “Ben yapamıyorum” düşüncesi okuma alanında başlıyor ancak orada kalmıyor. Aileyle çalışırken suçluluğu ele alıyorum, çünkü “geç fark ettik” düşüncesi çoğu ailede taşınıyor. Çocuktan daha çok çalışmasını istemiyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Okul öncesinde kafiye ve ses ayrıştırma güçlüğü belirginse
• Birinci sınıf sonunda harf ses eşleştirmesi oturmadıysa
• Okuma akranlarına göre belirgin biçimde yavaşsa
• Sözlü ve yazılı performans arasında büyük fark varsa
• Ailede disleksi ya da okuma güçlüğü öyküsü varsa
• Ödevler orantısız uzun sürüyorsa
• Okula gitmek istememe ya da bedensel yakınmalar başladıysa
• Çocuk kendisi hakkında olumsuz cümleler kurmaya başladıysa

Tanı için ayrıntılı değerlendirme gerekiyor. Nereden başlayacağınızı konuşmak için iletişim sayfasından yazabilirsiniz.