Stres Nedenleri ve Belirtileri

Stres gündelik dilde neredeyse her rahatsızlığın açıklaması olarak kullanılıyor. Bu yaygın kullanım, kavramın kendisini bulanıklaştırıyor.

Oysa tanımlı bir karşılığı var ve zararlı hâle geldiği eşik de belirlenebiliyor.

Bu yazı stresin ne olduğuna ve nasıl göründüğüne odaklanıyor. Baş etme yollarını 7 adımda stres yönetimi yazısında ayrı olarak ele aldım.

Stres Nedir

Stres, kişinin karşılaştığı talebin, baş edebileceğini düşündüğü kaynakları aştığını değerlendirmesiyle ortaya çıkan tepki.

Bu tanımdaki kilit sözcük “değerlendirme”.

Aynı olay herkeste aynı stresi üretmiyor. Belirleyici olan olayın büyüklüğü değil, kişinin iki soruya verdiği cevap: bu benim için tehdit mi ve bununla baş edebilir miyim.

Bu yüzden aynı iş yükü bir kişide zorlanma, bir başkasında tükenme üretebiliyor.

Stres Her Zaman Zararlı Değil

Kısa süreli ve baş edilebilir stres, uyum sağlayıcı bir işlev görüyor.

Dikkati keskinleştiriyor, enerji sağlıyor ve harekete geçiriyor. Sınav öncesi hissedilen gerginlik ya da bir sunum öncesi yükselen tempo, performansı destekliyor.

Sorun iki noktada başlıyor.

Süre. Stresin geçici olmaktan çıkıp sürekli hâle gelmesi.

Kontrol algısı. Durumu değiştiremeyeceğini düşünmek. Alanyazında en yıpratıcı bulunan tablo, yüksek talep ve düşük kontrolün bir arada olduğu durumlar.

Akut ve Süregiden Stres

Akut stres. Belirli bir olaya verilen kısa süreli tepki. Trafik, bir tartışma, bir sınav. Olay geçtiğinde beden eski hâline dönüyor.

Süregiden stres. Zorlayıcının ortadan kalkmadığı durumlar. Ekonomik zorluk, bakım verme, sorunlu bir iş ortamı, uzun süren bir hastalık.

Aradaki fark önemli. Beden akut strese iyi uyum sağlıyor. Sorun, stres yanıtının kapanmaması.

Süregiden stresin sağlık üzerindeki etkileri iyi tanımlanmış durumda: bağışıklıkta düşme, kalp ve damar sağlığı üzerinde etki, uyku bozuklukları, sindirim sorunları ve ruhsal tablolara yatkınlık artışı.

Kaynaklar

İş. Yüksek talep, düşük kontrol, belirsizlik, iş güvencesizliği, ödül dengesizliği ve zor bir yönetici ilişkisi.

Ekonomik zorluk. Süregiden ve kontrol edilemez olarak algılandığı için en yıpratıcı kaynaklardan biri.

İlişkiler. Süregiden çatışma, ayrılık, aile içi gerginlik.

Bakım verme. Yaşlı, hasta ya da özel gereksinimli bir yakının bakımı. Bu, en az görünen ve en çok yıpratan kaynaklardan biri.

Sağlık. Kendisinin ya da bir yakınının hastalığı.

Kayıp ve yas.

Büyük yaşam değişiklikleri. Taşınma, iş değişikliği, evlilik, doğum, emeklilik. Bunların olumlu olması stres üretmediği anlamına gelmiyor.

Belirsizlik. Bilinen bir olumsuzluk, bilinmeyen bir ihtimalden daha az stres üretiyor.

Zaman baskısı ve aynı anda çok sayıda sorumluluk.

Görünmeyen yük. Planlama ve hatırlama sorumluluğu. Bu başlığı ilişkilerde küçük şeylerin yarattığı büyük sorunlar yazısında ele aldım.

Bedensel Belirtiler

Bu belirtiler gerçek ve çoğu zaman kişiyi önce hekime götürüyor.

• Baş ağrısı ve migren atakları
• Boyun, omuz ve sırt kaslarında gerginlik
• Diş sıkma ve çene ağrısı
• Çarpıntı ve göğüste sıkışma
• Mide yanması, bulantı, bağırsak düzensizlikleri
• Uykuya dalamama ya da gece sık uyanma
• Sürekli yorgunluk
• İştah değişikliği
• Sık hastalanma
• Cilt sorunlarının artması
• Âdet düzeninde değişiklik
• Cinsel istekte azalma

Bu belirtilerle başvuran kişilerde önce tıbbi değerlendirme gerekiyor. Stres bir dışlama tanısı değil ancak benzer belirtiler üreten tıbbi tabloların ayırt edilmesi gerekiyor.

Duygusal Belirtiler

• Sürekli gerginlik ve tetikte olma hâli
• Sinirlilik ve öfke eşiğinin düşmesi
• Kaygı ve endişe
• Çökkün duygudurum
• Motivasyon kaybı
• Kontrolü kaybetme duygusu
• Umutsuzluk
• Duygusal uyuşma

Zihinsel Belirtiler

• Dikkat toplamada güçlük
• Unutkanlık
• Karar vermede zorlanma
• Sürekli aynı konuları düşünme
• Zihnin kapanmaması ve gece boyunca sürmesi
• Olumsuz olana odaklanma

Dikkat ve unutkanlık belirtileri, süregiden streste sık görülüyor ve kişide ayrı bir kaygı üretiyor.

Davranışsal Belirtiler

• Erteleme ve işleri bitirememe
• Sosyal ortamlardan çekilme
• Alkol, sigara ve madde kullanımında artış
• Yeme davranışında değişiklik
• Uyku düzeninin bozulması
• Ekran süresinin artması
• İlişkilerde sabırsızlık ve çatışma artışı
• Fiziksel etkinliğin tümüyle bırakılması

Son madde önemli, çünkü strese verilen tepkilerin çoğu stresi azaltan davranışları da ortadan kaldırıyor.

Stres, Kaygı ve Çökkünlük

Bu üçü sık karışıyor.

Stres genellikle dışarıdaki bir zorlayıcıya bağlı ve o zorlayıcı ortadan kalktığında azalıyor.

Kaygı tehdit olmadığında da sürebiliyor ve daha çok gelecekle ilgili. Kaygı bozukluğunda endişe kontrol edilemez hâle geliyor ve işlevselliği kısıtlıyor.

Çökkünlük duygudurumda süregiden bir düşme ve keyif alma yetisinde kayıp içeriyor.

Süregiden stres, ikisine de zemin hazırlıyor. Bu yüzden ayrım yapmak, doğru desteğe ulaşmak açısından önemli.

Tükenmişlik

Tükenmişlik, uzun süreli ve çözülmemiş iş stresine bağlı olarak tanımlanıyor.

Üç bileşeni var.

Bitkinlik. Dinlenmekle geçmeyen bir tükenme.

Mesafelenme. İşe karşı olumsuzluk, kayıtsızlık ve duygusal uzaklaşma.

Yeterlilik duygusunda azalma. Kendi işini değersiz ve etkisiz bulmak.

Tükenmişlik yorgunluktan farklı. Yorgunluk dinlenmeyle geçiyor, tükenmişlik geçmiyor.

Bakım verme rolündeki kişilerde de benzer bir tablo görülüyor.

Riski Artıran Etkenler

Düşük kontrol algısı. En belirleyici etken.

Sosyal desteğin olmaması.

Belirsizlik.

Mükemmeliyetçilik. Hata payı bırakmayan bir yaklaşım, sürekli bir yetememe duygusu üretiyor.

Hayır diyememek.

Uyku yetersizliği. Hem sonuç hem riski büyüten etken.

Geçmiş ruhsal tablolar.

Aynı dönemde birden çok değişim.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta önce stresin kaynağını ve kişinin kontrol algısını ayırıyorum, çünkü değiştirilebilir bir zorlayıcı ile değiştirilemez bir zorlayıcı farklı çalışma gerektiriyor. Bedensel belirtileri hafife almıyorum ve tıbbi değerlendirmenin yapılmış olmasını istiyorum. Kimseden stresi ortadan kaldırmasını beklemiyorum, hedef stresin yaşamı belirlemeyi bırakması.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Belirtiler aylardır sürüyorsa
• Uyku düzeni belirgin biçimde bozulduysa
• Bedensel yakınmalar süreklilik kazandıysa
• İş ya da günlük yaşam performansınız düştüyse
• Alkol, sigara ya da madde kullanımı arttıysa
• Sosyal çevrenizden çekildiyseniz
• Dinlenmekle geçmeyen bir bitkinlik varsa
• Çökkünlük ya da kaygı belirtileri iki haftayı aştıysa

Stres beden belirtileri üretmeye başladıysa yalnızca dinlenmek yetmiyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.