Şizotipal Kişilik Bozukluğu, Nedenleri ve Tedavisi

Bu tablo, kişilik bozuklukları arasında sınıflandırma açısından en özel konumda olanı.

Amerikan sınıflandırmasında hem kişilik bozuklukları içinde hem de şizofreni spektrumu başlığı altında yer alıyor. Bu, tablonun iki alanla da ilişkili olduğunu gösteriyor.

Tanım

Şizotipal kişilik bozukluğu üç alanla tanımlanıyor: yakın ilişkilerde belirgin rahatsızlık, olağandışı düşünce ve algı deneyimleri, sıra dışı davranış ve konuşma biçimi.

Tanı için dokuz ölçütten en az beşinin karşılanması gerekiyor.

1. Alınma düşünceleri. Sıradan olayların kendisiyle ilgili olduğunu düşünme. Sanrı düzeyinde değil.

2. Davranışı etkileyen olağandışı inançlar ya da büyüsel düşünce. Kişinin kültürel çevresinde olağan sayılmayan inançlar.

3. Olağandışı algısal yaşantılar. Bedensel yanılsamalar dahil.

4. Sıra dışı düşünme ve konuşma biçimi. Belirsiz, ayrıntılı, mecazlı ya da kalıplaşmış anlatım.

5. Kuşkuculuk ya da paranoid düşünce.

6. Uygunsuz ya da kısıtlı duygulanım.

7. Sıra dışı ya da olağandışı görünüm ve davranış.

8. Birinci derece yakınları dışında yakın arkadaşının olmaması.

9. Aşırı sosyal kaygı. Bu kaygı tanışıklıkla azalmıyor ve daha çok paranoid korkularla ilişkili.

Son madde önemli: bu tabloda sosyal kaygı, kişi ortama alıştıkça azalmıyor.

Kültürel Bağlam

Bu, tanının en kritik noktası ve sık atlanıyor.

İkinci ölçüt olan olağandışı inançlar, kişinin kültürel ve dinsel çevresi göz önünde bulundurularak değerlendiriliyor.

Bir toplulukta yaygın olarak paylaşılan inançlar, bu ölçütün dışında kalıyor. Nazar, uğur, dinsel deneyimler ve geleneksel inanç sistemleri bu kapsamda.

Bu ayrım yapılmadığında yanlış tanı riski çok yüksek.

Ölçütün karşılanması için inancın kişinin kendi çevresinde de olağandışı bulunması ve davranışını belirgin biçimde etkilemesi gerekiyor.

Nasıl Görünüyor

Düşünce alanında. Olayların gizli anlamlar taşıdığı düşüncesi, olağandışı bağlantılar kurma, kendine özgü inanç sistemleri.

Algı alanında. Bir varlığın orada olduğu duygusu, bedensel olağandışı duyumlar, gölge ya da hareket algıları. Bunlar varsanı düzeyine ulaşmıyor ve kişi çoğu zaman bunların gerçek olmayabileceğini biliyor.

Konuşma alanında. Dolaylı, ayrıntılı ya da anlaşılması güç anlatım. Konuşma dağınık değil ancak takip edilmesi zor olabiliyor.

Sosyal alanda. Yakın ilişkilerde belirgin rahatsızlık, arkadaşlığın olmaması, sosyal kaygının süregiden olması.

Görünüm ve davranışta. Sıra dışı giyim ya da alışılmadık alışkanlıklar.

Ayırt Edilmesi Gerekenler

Şizofreni. En kritik ayrım. Bu tabloda gerçeklik değerlendirmesi büyük ölçüde korunuyor. Olağandışı deneyimler sanrı ve varsanı düzeyine ulaşmıyor. Ayrıca şizofrenide tablo dönemsel seyrediyor ve işlevsellikte daha belirgin bir bozulma oluyor.

Şizoid kişilik bozukluğu. İkisinde de sosyal kopukluk var. Şizotipal örüntüde ek olarak olağandışı düşünce ve algı deneyimleri bulunuyor. Ayrıca şizoid örüntüde yalnızlık daha çok bir tercih, burada ise kaygıyla ilişkili olabiliyor.

Otizm spektrum bozukluğu. Sosyal güçlük ve sıra dışı ilgi alanları iki tabloda da görülüyor. Ancak otizmde erken gelişim dönemine ait bulgular ve yineleyici davranış örüntüleri bulunuyor, olağandışı algı deneyimleri ise beklenmiyor.

Sanrısal bozukluk. Burada belirli ve kesin bir inanç var ve kanıt karşısında değişmiyor.

Madde kullanımı. Bazı maddeler benzer deneyimler üretiyor. Değerlendirmede kullanımın olmadığı dönemlere bakılıyor.

Sosyal kaygı bozukluğu. Buradaki fark, kaygının kaynağında. Sosyal kaygı bozukluğunda kaygı değerlendirilme korkusundan geliyor ve tanışıklıkla azalabiliyor. Bu tabloda ise kaygı daha çok kuşkuculukla ilişkili ve azalmıyor.

Nedenler

Kalıtsal bileşen. Bu tabloda şizofreni spektrumuyla ailesel bağ, kişilik bozuklukları içinde en güçlü gösterilenlerden biri. Şizofreni tanısı olan kişilerin birinci derece yakınlarında bu tablonun görülme oranı daha yüksek.

Nörogelişimsel etkenler. Bilgi işleme, dikkat ve algısal süzgeçleme alanlarında farklılıklar tanımlanıyor. Bu farklılıklar, şizofrenide görülenlerle benzerlik taşıyor ancak daha hafif düzeyde.

Gebelik ve doğum dönemi etkenleri. Şizofreni spektrumu için tanımlanan risk etkenleriyle örtüşüyor.

Erken dönem deneyimleri. İhmal, travma ve erken kayıplar bu tabloda da bildiriliyor.

Aile ortamı. Duygusal ifadenin belirsiz ya da tutarsız olduğu ortamlar.

Bu alandaki araştırma, kalıtsal ve nörogelişimsel bileşene diğer kişilik bozukluklarından daha çok ağırlık veriyor.

Şizofreniye Geçiş Riski

Bu, en sık sorulan sorulardan biri ve dikkatli bir cevap gerektiriyor.

Bu tanıyı alan kişilerin bir bölümünde şizofreni ya da spektrumdaki başka bir tabloya geçiş bildiriliyor.

Ancak bu bir zorunluluk değil. Tanı alan kişilerin büyük bölümünde bu geçiş olmuyor.

Yakın izlem bu nedenle öneriliyor. Özellikle şu durumlarda değerlendirme sıklaştırılıyor: olağandışı deneyimlerin yoğunlaşması, gerçeklik değerlendirmesinde bozulma, işlevsellikte belirgin düşüş ve madde kullanımının başlaması.

Madde kullanımı bu tabloda ayrıca üzerinde durulan bir risk etkeni.

Tedavi

Sosyal işlevselliğin desteklenmesi. Hedef kalabalık bir sosyal yaşam değil, günlük işleyişin sürdürülebilmesi.

Sosyal beceri çalışması. Bu tabloda işlevsel bulunuyor.

Eşlik eden kaygı ve çökkünlüğün ele alınması. Yaşam kalitesindeki en somut değişim burada sağlanıyor.

Terapi ilişkisi. Bu tabloda yakınlık kaygı üretiyor. Bu nedenle ilişkinin öngörülebilir, tutarlı ve düşük yoğunluklu kurulması gerekiyor. Yoğun bir talep, bırakma nedeni oluyor.

Olağandışı deneyimlerle çalışma. Bu deneyimleri doğrudan çürütmeye çalışmak direnç üretiyor. İşleyen yaklaşım, deneyimin kişide ürettiği kaygıyı ve sonuçlarını ele almak.

İlaç tedavisi. Bu tabloda diğer kişilik bozukluklarından farklı olarak ilaç tedavisi daha sık gündeme geliyor. Özellikle olağandışı deneyimlerin yoğun olduğu ve kaygının yüksek olduğu durumlarda. Karar ve takip hekime ait.

Yakın izlem. Spektruma geçiş açısından.

Madde kullanımının önlenmesi. Bu tabloda özellikle vurgulanan bir başlık.

Yakınları İçin

İnançlarla tartışmayın. Doğrudan çürütmeye çalışmak savunmayı büyütüyor ve ilişkiyi kapatıyor.

Deneyimi reddetmeyin. “Öyle bir şey yok” cümlesi, kişiyi yalnızlaştırıyor. Deneyimin yaşandığını kabul etmek, içeriği onaylamak anlamına gelmiyor.

Sosyal ortamlara zorlamayın. Bu tabloda kalabalık, doğrudan kaygı üretiyor.

Öngörülebilir olun. Sürpriz ve ani değişiklikler zorlayıcı.

Değişimleri izleyin. Olağandışı deneyimlerin yoğunlaşması, işlevsellikte düşüş ve madde kullanımı, beklemeden değerlendirme gerektiriyor.

Kendi desteğinizi alın.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda kültürel bağlamı en baştan ayırıyorum, çünkü kişinin çevresinde olağan sayılan bir inancı ölçüt olarak değerlendirmek doğrudan yanlış tanıya götürüyor. Olağandışı deneyimlerle tartışmaya girmiyorum, çalışmayı bu deneyimlerin ürettiği kaygı üzerinden kuruyorum. Yakınlık talebimi düşük tutuyorum ve tıbbi izlemin sürmesini istiyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Olağandışı düşünce ya da algı deneyimleri günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Sosyal kaygı tanışıklıkla azalmıyorsa
• Yakınlık kurmak belirgin biçimde kaygı üretiyorsa
• İşlevsellikte düşüş varsa
• Ailenizde şizofreni spektrumu öyküsü varsa
• Deneyimler yoğunlaştıysa ya da gerçeklik değerlendirmesinde değişim varsa, bu durumda beklemeden başvurmak gerekiyor
• Madde kullanımı başladıysa
• Tabloya çökkünlük ya da kaygı belirtileri eşlik ediyorsa

Bu tabloda psikiyatri değerlendirmesi ve psikoterapi birlikte yürüyor. Bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.

Gerçeklik değerlendirmesi belirgin biçimde bozulduysa ya da kendinize veya bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa değerlendirmeyi beklemeyin. 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.