Hiperaktivite Nedir? Hiperaktivite Bozukluğu Nedenleri

Hiperaktivite kelimesi günlük dilde çok geniş kullanılıyor. Hareketli her çocuk için, dikkati çabuk dağılan her yetişkin için.

Bu geniş kullanım iki yönlü zarar veriyor. Gerçekten tanı alması gereken çocuklar “zaten herkes öyle” denerek gözden kaçıyor. Olağan hareketliliği olan çocuklar ise gereksiz biçimde etiketleniyor.

Bu yazı sınırı çiziyor.

Tanım

Hiperaktivite, yaşa ve gelişim düzeyine göre beklenenin belirgin biçimde üzerinde olan bir hareketlilik.

Buradaki iki ölçüt önemli: yaşa göre ve belirgin biçimde.

Üç yaşındaki bir çocuğun yerinde duramaması olağan. Aynı davranışın on yaşındaki bir çocukta, her ortamda ve sürekli olarak görülmesi ise değerlendirme gerektiriyor.

Hiperaktivite tek başına bir tanı değil. Bir belirti.

Nasıl Görünüyor

Çocuklarda. Yerinde duramama, sırasından kalkma, oturması gereken yerde koşma ya da tırmanma, sürekli hareket hâlinde olma, sessiz oyun oynayamama ve aşırı konuşma.

Ergenlerde. Belirgin koşma ve tırmanma azalıyor. Yerine sürekli bir huzursuzluk, elle ayakla oynama ve uzun süre oturamama geçiyor.

Yetişkinlerde. İçsel bir huzursuzluk hâline dönüşüyor. Dışarıdan görünmüyor ancak kişi sürekli bir “yerinde duramama” hissi taşıyor.

Bu dönüşüm, tablonun neden yetişkinlikte gözden kaçtığını açıklıyor.

Dürtüsellikle Birlikte

Hiperaktivite çoğu zaman dürtüsellikle birlikte görülüyor ve tanı ölçütlerinde bu ikisi birlikte değerlendiriliyor.

Dürtüsellik. Sırasını bekleyememe, soruyu bitmeden cevaplama, sözü kesme, düşünmeden hareket etme ve sonucu hesaplamadan karar verme.

Dürtüsellik, gündelik yaşamda hiperaktiviteden daha çok sorun üretiyor: kazalar, çatışmalar ve aceleci kararlar.

Hareketli Çocuk ile Farkı

Bu, en sık sorulan ayrım. Dört ölçüte bakılıyor.

Ortam sayısı. Belirtiler yalnızca okulda ya da yalnızca evde görülüyorsa, akla önce o ortamla ilgili bir sorun geliyor. Tanı için belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi aranıyor.

Süreklilik. Belirli bir dönemde ortaya çıkan hareketlilik, genellikle o dönemin koşullarıyla ilgili. Tanı için belirtilerin uzun süredir devam etmesi gerekiyor.

İşlevsellik. Belirtiler okulu, arkadaşlıkları ya da aile ilişkilerini bozuyor mu. Bozmuyorsa tanı ölçütü karşılanmıyor.

Yaşa uygunluk. Aynı yaştaki çocuklarla karşılaştırıldığında belirgin bir fark var mı.

Bu dört ölçüt karşılanmıyorsa, karşınızda enerjik bir çocuk var. Bu bir sorun değil.

Nedenler

Bu bölüm, en çok yanlış bilginin dolaştığı bölüm.

Belirleyici Olanlar

Genetik. Bu tabloda kalıtımın rolü belirgin. Ailede benzer öykü sık bulunuyor.

Beyin gelişimi. Dikkatin yönetilmesi, dürtülerin denetlenmesi ve planlama gibi işlevlerden sorumlu alanlarda gelişimsel farklılıklar bulunuyor.

Nörokimyasal farklılıklar. Dikkat ve ödül sistemlerinde rol oynayan iletim sistemlerindeki farklılıklar.

Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı.

Gebelikte maruz kalınan etkenler. Sigara, alkol ve bazı maddeler.

Erken dönem kurşun maruziyeti.

Doğum sırasında oksijensiz kalma.

Beyin travması ve bazı nörolojik tablolar.

Neden Olmayanlar

Bu liste, ailelere yöneltilen suçlamaları karşılamak için gerekiyor.

Ailenin tutumu. Bu tabloyu üretmiyor. Ancak tutumun etkisi var: tutarsız ve cezaya dayalı bir ortam belirtileri belirginleştiriyor, tutarlı ve öngörülebilir bir ortam ise seyri iyileştiriyor.

Şeker. Şekerin bu tabloyu ürettiğine dair güçlü bir kanıt bulunmuyor.

Ekran kullanımı. Tabloyu ürettiği gösterilmiş değil. Ancak yoğun kullanım belirtileri belirginleştiriyor ve uykuyu bozarak dolaylı etki yapıyor.

Aşılar.

“Şımartılmış olmak.”

Zeka düzeyi. Bu tablo zeka düzeyiyle ilgili değil.

Hiperaktivite Görülen Diğer Tablolar

Hiperaktivite belirtisi yalnızca dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda görülmüyor. Bu nedenle değerlendirmede şunlar da ayırt ediliyor.

Kaygı bozuklukları. Kaygı, çocuklarda huzursuzluk ve yerinde duramama olarak görünebiliyor.

Uyku sorunları. Yetersiz ve bölünmüş uyku, çocuklarda hareketlilik artışı olarak ortaya çıkıyor. Uyku apnesi bu başlıkta ayrıca değerlendiriliyor.

Tiroid işlev bozuklukları.

Duygudurum bozuklukları.

Travma sonrası tablolar. Travma sonrası aşırı uyarılmışlık, hiperaktiviteyle karışabiliyor.

Otizm spektrum bozukluğu.

Öğrenme güçlükleri. Anlamadığı bir dersin içinde huzursuzlaşan çocuk, hiperaktif görünebiliyor.

İşitme ve görme sorunları.

Bazı ilaçların yan etkileri.

Demir eksikliği.

Bu liste, tanının neden tek bir görüşmede konmadığını açıklıyor.

Değerlendirme Nasıl Yapılıyor

Ayrıntılı öykü. Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi ortamlarda görüldüğü ve gelişim öyküsü.

Birden fazla kaynaktan bilgi. Aile ve öğretmen. Tek kaynaklı değerlendirme yeterli değil.

Ölçekler. Aile ve öğretmen tarafından doldurulan değerlendirme formları. Bunlar tanı koymuyor, destekliyor.

Tıbbi değerlendirme. İşitme, görme, tiroid ve kan değerleri.

Uyku değerlendirmesi.

Diğer tabloların dışlanması.

Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi koyuyor.

Kızlarda Tanı Neden Geç Konuyor

Bu tabloda kızlar daha geç tanı alıyor.

Nedeni şu: kızlarda hiperaktivite bileşeni daha az belirgin olabiliyor. Dikkat bileşeni öne çıkıyor. Sınıfta hareket etmeyen, sessizce dalıp giden bir çocuk şikâyet üretmiyor.

Bu nedenle “sakin ama dalgın” tanımlaması yapılan çocuklarda da değerlendirme düşünülmeli.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta çocuklarla çalışırken en çok yaptığım şey, ailenin taşıdığı suçluluğu yerine koymak. Ailelerin çoğu buraya “biz mi yanlış yaptık” sorusuyla geliyor ve bu soru yanlış bir yerden başlatıyor süreci. Tablo ailenin tutumundan doğmuyor, ancak tutum tablonun nasıl seyrettiğini belirliyor. O yüzden çalıştığım yer evdeki düzenin öngörülebilirliği, kuralların netliği ve cezaya değil sonuca dayalı bir yapının kurulması. Ayrıca tanı öncesinde uyku, işitme ve görme değerlendirmesinin yapılmış olmasına dikkat ediyorum, çünkü bu üç başlık atlandığında yanlış yola girilebiliyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Hareketlilik ve dikkat sorunları birden fazla ortamda görülüyorsa
• Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa
• Okul başarısı, arkadaşlıklar ya da aile ilişkileri etkileniyorsa
• Çocuk sık kaza geçiriyorsa ya da tehlikeyi öngörmekte zorlanıyorsa
• Öğretmenden tekrarlayan geri bildirimler geliyorsa
• Çocuk kendini “kötü çocuk” olarak tanımlamaya başladıysa
• Belirtilere kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa
• Yetişkin olarak yaşam boyu süren bir huzursuzluk ve dağınıklık taşıyorsanız

Tablonun tanısı, tedavisi ve seyri için dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile hiperaktivite bozukluğu nasıl geçer yazılarına bakabilirsiniz.

Belirtiler yetişkinlikte de sürüyorsa, bireysel terapi sürecinde günlük düzen ve dikkat üzerine çalışılabiliyor.