Hiperaktivite Bozukluğu Nasıl Geçer?

“Geçer mi” sorusunun dürüst cevabı şu: bir bölümü geçiyor, bir bölümü değişiyor, bir bölümü kalıyor.

Bu cevap ilk bakışta yeterince umut vaat etmiyor gibi görünüyor. Ancak asıl mesele belirtilerin tümüyle yok olması değil. Asıl mesele, kişinin kendi işleyişini tanıması ve yaşamını buna göre kurabilmesi. Bu ulaşılabilir bir hedef.

Tablonun tanımını hiperaktivite nedir yazısında ele aldım.

Yaşla Ne Değişiyor

Görünür hareketlilik. Yaşla belirgin biçimde azalıyor. Koşan, tırmanan çocuk ergenlikte sakinleşiyor.

Huzursuzluk. Kaybolmuyor, biçim değiştiriyor. İçsel bir tedirginlik hâline dönüşüyor.

Dikkat bileşeni. Genellikle sürüyor. Hatta okul ve iş yaşamının talepleri arttıkça daha görünür hâle geliyor.

Dürtüsellik. Bir bölümü azalıyor. Ancak karar verme, para yönetimi ve ilişkilerde etkisini sürdürebiliyor.

Yürütücü işlevler. Planlama, önceliklendirme, zaman yönetimi ve başlanan işi bitirme. Bu alan genellikle en uzun süre etkilenen alan.

Bu tabloya bakınca çıkan sonuç şu: “büyüyünce geçer” beklentisiyle beklemek, çocuğun okul yıllarını riske atıyor.

Tedavi Edilmezse

Bu bölüm, beklemenin bedelini gösteriyor.

Okul başarısızlığı. Yeteneğin altında kalan bir performans.

Öz değer kaybı. Bu, en ağır sonuç. Sürekli uyarı alan, “tembel” ve “yaramaz” olarak tanımlanan bir çocuk, bu tanımı kendi hakkında bir gerçek olarak içselleştiriyor.

Arkadaşlık sorunları. Dürtüsellik nedeniyle akran ilişkilerinde zorlanma.

Aile içinde sürekli çatışma.

Kaza riski.

Kaygı ve depresyon. Yıllar süren başarısızlık deneyimi bu tabloları olasılaştırıyor.

Madde kullanım riski. Tedavi edilmemiş tablolarda bu risk daha yüksek.

Yetişkinlikte iş ve ilişki sorunları.

Erken müdahale bu risklerin hepsini azaltıyor.

Tedavinin Bileşenleri

Bu tabloda tedavi tek bir şey değil. Genellikle birden fazla bileşen birlikte yürütülüyor.

Aile Eğitimi ve Danışmanlık

Çoğu tabloda ilk adım.

Ailenin tabloyu anlaması, davranışın niyetli olmadığını görmesi ve evdeki düzeni buna göre kurması. Bu adım, çatışmayı doğrudan azaltıyor.

Çalışılan başlıklar: net ve az sayıda kural, öngörülebilir günlük düzen, olumlu davranışın fark edilmesi, cezanın yerine sonuç, talimatların kısa ve tek adımlı verilmesi ve çatışma anlarının yönetimi.

Davranışçı Yaklaşımlar

Çocukla doğrudan çalışılan bölüm.

Görevlerin küçük parçalara bölünmesi, dışsal hatırlatıcıların kurulması, sıra bekleme ve durup düşünme becerileri, öfke ve hayal kırıklığıyla baş etme.

Burada önemli bir ilke var: bu tabloda “daha çok çabalaması” istenmiyor. Ortam, kişinin işleyişine uygun hâle getiriliyor.

Okul Düzenlemeleri

Sınıfta öne oturma, uzun görevlerin bölünmesi, yazılı yönergelerin verilmesi, ek süre, hareket molaları ve öğretmenle düzenli iletişim.

Bu düzenlemeler ayrıcalık değil. Görme sorunu olan bir çocuğa gözlük vermek gibi.

İlaç Tedavisi

Her tabloda gerekmiyor. Hafif tablolarda diğer bileşenlerle başlanabiliyor.

Orta ve ağır tablolarda ilaç tedavisi belirtilerde belirgin azalma sağlıyor. Kararı ve izlemi çocuk ve ergen psikiyatristi yapıyor.

Ailelerin en sık taşıdığı iki kaygı şu.

“Bağımlılık yapar mı.” Hekim kontrolünde ve uygun dozda kullanıldığında bu tabloda kullanılan ilaçların bağımlılık ürettiğine dair bir bulgu yok. Aksine, tedavi edilmemiş tablolarda madde kullanım riski daha yüksek.

“Çocuğumun kişiliğini değiştirir mi.” Amaç kişiliği değiştirmek değil. Doz doğru ayarlandığında beklenen şey, çocuğun kendisi olmaya devam ederken dikkatini yönetebilmesi. Aşırı sakinleşme ya da duygusal donukluk, doz gözden geçirmesi gerektiren bir durum ve hekime bildirilmeli.

İlaç tedavisi diğer bileşenlerin yerini almıyor.

Eşlik Eden Tabloların Tedavisi

Öğrenme güçlüğü, kaygı bozukluğu, uyku sorunları ve karşıt olma davranışları. Bunlar atlandığında tedavi eksik kalıyor.

Uyku ve Fiziksel Etkinlik

Uyku düzeninin kurulması, bu tabloda belirtileri doğrudan etkiliyor.

Düzenli fiziksel etkinlik de destekleyici. Tedavinin yerini almıyor ancak katkısı gösterilmiş durumda.

Ergenlikte

Ergenlik bu tabloda ayrı bir dönem.

Görünür hareketlilik azalıyor ancak talepler artıyor. Ders yükü ağırlaşıyor, planlama gerektiren işler çoğalıyor ve denetim azalıyor.

Bu dönemde sık görülen bir sorun, ilacın bırakılması. Ergen kendini iyi hissettiği için ya da ilaç kullanmayı kabul etmediği için bırakıyor. Bu karar hekimle konuşulmalı.

Ayrıca bu dönemde riskli davranışlar ve araç kullanımı ayrıca değerlendirilmesi gereken başlıklar.

Yetişkinlikte

Tablo sürüyorsa tedavi de sürüyor. Yetişkinlikte öne çıkan başlıklar farklı: iş yaşamı, zaman yönetimi, mali düzen ve ilişkiler.

Bunu yetişkinlerde hiperaktivite bozukluğu yazısında ayrıntılı ele aldım.

İşe Yaramayanlar

Beklemek. “Büyüyünce geçer” yaklaşımı, en çok zaman kaybettiren yaklaşım.

Ceza yoğunluğunu artırmak. Bu tabloda ceza öğretmiyor, yalnızca öz değeri düşürüyor.

“Daha çok çabala” demek. Sorun çaba eksikliği değil.

Kanıtlanmamış ürünler. Bu alanda satılan takviye ve programların önemli bir bölümünün dayanağı yok.

Kısıtlayıcı diyetler. Hekim önerisi olmadan uygulanan eleme diyetleri hem işe yaramıyor hem çocuğun beslenmesini riske atıyor.

Yalnızca ilaçla yetinmek. İlaç belirtiyi azaltıyor ancak beceri öğretmiyor.

Gerçekçi Beklenti

Bu tabloda hedef, kişinin bir başkasına dönüşmesi değil.

Hedef şu: belirtilerin işlevselliği bozmayacak düzeye inmesi, kişinin kendi işleyişini tanıması, kendine uygun bir düzen kurabilmesi ve öz değerini koruyabilmesi.

Bu hedefe ulaşan kişilerde tablo bir engel olmaktan çıkıyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta çalışırken hedefi baştan netleştiriyorum: amaç çocuğun bir başkasına dönüşmesi değil, ortamın onun işleyişine uygun hâle gelmesi. Ailelerle en çok çalıştığım yer ceza döngüsü, çünkü bu tabloda ceza öğretmiyor, yalnızca çocuğun kendine dair inancını aşındırıyor. Onun yerine az sayıda net kural, öngörülebilir bir gün düzeni ve olumlu davranışın fark edilmesi üzerine kuruyoruz. İlaç kararı hekimin, ancak ailenin bu konudaki kaygılarını konuşulmadan bırakmıyorum, çünkü konuşulmadığında ilaç sessizce bırakılıyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Belirtiler birden fazla ortamda görülüyor ve süreklilik gösteriyorsa
• Okul başarısı yeteneğin belirgin altındaysa
• Çocuk kendini “kötü” ya da “beceriksiz” olarak tanımlamaya başladıysa
• Arkadaşlık ilişkileri zarar görüyorsa
• Evde çatışma sürekli hâle geldiyse
• Sık kaza ve yaralanma yaşanıyorsa
• Kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunları eklendiyse
• Ergen ilacını kendi kararıyla bıraktıysa
• Yetişkin olarak yaşam boyu süren dağınıklık ve huzursuzluk taşıyorsanız

Çocuğunuzun okul ve ev hayatı zorlanıyorsa, önce bir değerlendirme gerekiyor. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.