Çocuklarda Gelişimsel Gecikme Nedenleri ve Belirtileri

Bu soruyla gelen ailelerin çoğu aslında iki şeyi birden soruyor: bunun sebebi ne ve benim bir hatam mı var.

İkinci sorunun cevabını baştan vermek gerekiyor. Gelişimsel gecikmenin nedenlerinin büyük bölümü ebeveynin kontrolü dışında ve önemli bir grupta net bir neden hiç bulunamıyor.

Bu yazı nedenlere ve uyarıcı belirtilere odaklanıyor. Gelişim alanlarını, yaşa göre beklenen basamakları ve değerlendirme sürecini çocuklarda gelişimsel gecikme yazısında ele aldım.

Nedene Bakmadan Önce

Gelişimsel gecikme bir tanı değil, bir tanım. Aynı görünen tablonun altında birbirinden çok farklı nedenler bulunabiliyor.

Bu yüzden neden aramak akademik bir merak değil. Yapılacak şey nedene göre tümüyle değişiyor. İşitme kaybına bağlı bir dil gecikmesinde yapılacak şey ile nörogelişimsel bir tabloda yapılacak şey aynı değil.

Çocukların bir bölümünde neden hiç netleşmiyor. Bu durum müdahaleyi engellemiyor. Destek nedene değil, çocuğun mevcut düzeyine ve ihtiyacına göre planlanıyor.

Doğum Öncesi Etkenler

Genetik ve kromozomal tablolar. Down sendromu, frajil X sendromu ve benzeri tablolarda gelişimsel gecikme tanının bir parçası.

Gebelikte geçirilen enfeksiyonlar. Bazı enfeksiyonların gelişen sinir sistemini etkilediği biliniyor.

Alkol ve madde kullanımı. Gebelikte alkol maruziyeti, önlenebilir gelişimsel gecikme nedenleri arasında en iyi tanımlanmış olanlardan biri.

Bazı ilaçlar. Gebelikte kullanılan belirli ilaçların riski artırdığı gösterilmiş durumda. Bu yüzden gebelikte ilaç kullanımı hekim kararıyla yürütülüyor.

Ağır beslenme yetersizliği. Özellikle bazı vitamin ve mineral eksiklikleri.

Annede kontrol edilmeyen kronik hastalıklar. Örneğin kontrolsüz tiroid işlev bozukluğu.

Doğum Sırası ve Sonrası

Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı. En sık karşılaşılan risk başlıklarından biri. Ancak erken doğan çocukların büyük bölümü yaşıtlarına yetişiyor. Bu çocuklarda gelişim, doğum tarihine göre değil düzeltilmiş yaşa göre değerlendiriliyor.

Doğum sırasında oksijensiz kalma. Sinir sistemini etkileyen tablolardan biri.

Yenidoğan döneminde geçirilen ağır hastalıklar. Menenjit, ağır sarılık ve benzeri tablolar.

Kafa travması. Özellikle erken dönemde geçirilen ciddi travmalar.

Ağır ve süregiden beslenme yetersizliği.

Kurşun gibi ağır metallere maruz kalma.

Duyusal Nedenler

Bu başlık ayrı açılmayı hak ediyor, çünkü en sık atlanan ve düzeltilebilir olan grup burası.

İşitme kaybı. Dil gecikmesinin en sık gözden kaçan nedeni. Özellikle hafif dereceli ya da tek taraflı kayıplar aile tarafından fark edilmiyor. Çocuk yüksek sesli uyaranlara tepki verdiği için işitmesinin normal olduğu düşünülüyor. Tekrarlayan orta kulak iltihapları da geçici ama uzun süreli işitme azlığı üreterek dil gelişimini etkileyebiliyor.

Görme sorunları. Motor gelişimi ve çevreyle etkileşimi etkiliyor. Erken dönemde fark edilmeyen görme sorunları taklit ve keşif davranışlarını azaltıyor.

Bu iki başlık dil ya da motor gecikmesi olan her çocukta değerlendirilmeli.

Nörogelişimsel Tablolar

Gelişimsel gecikmenin altında yatan tablolardan bazıları şunlar.

Otizm spektrum bozukluğu. Sosyal iletişim ve etkileşimdeki güçlük ile kısıtlı ve yineleyici davranış örüntüleriyle tanımlanıyor. Ayrıntılı olarak otizm spektrum bozukluğu nedir yazısında ele aldım.

Zihinsel yetersizlik. Bilişsel işlevler ve uyum becerilerinde belirgin sınırlılık.

Gelişimsel dil bozukluğu. Diğer alanların normal olduğu, güçlüğün dille sınırlı kaldığı tablo.

Serebral palsi. Hareket ve duruşu etkileyen, erken dönemdeki beyin hasarına bağlı tablo.

Öğrenme güçlükleri. Genellikle okul döneminde belirginleşiyor. Okuma alanındaki tabloyu disleksi nedir nasıl anlaşılır yazısında ayrıntılı anlattım.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Ayrıntılı olarak dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazısında ele aldım.

Çevresel Etkenler

Bu başlık ailelerde suçluluk üretmeye en yatkın olanı, bu yüzden nasıl anlaşılması gerektiğini önce söylemek gerekiyor. Burada anlatılanlar tek başına ağır bir gecikme üretmiyor. Ancak var olan bir yatkınlığı derinleştirebiliyor ya da kapanabilecek bir farkın kapanmasını geciktirebiliyor.

Uyaran açısından yetersiz çevre. Az konuşulan, az oynanan ve karşılıklı etkileşimin sınırlı olduğu bir ortam dil gelişimini yavaşlatıyor.

Erken ve yoğun ekran kullanımı. Ekran karşılıklı değil. Çocuğun çıkardığı sese cevap vermiyor, baktığı şeye birlikte bakmıyor. Dil bu karşılıklılık üzerinden öğrenildiği için ekranda geçen zaman öğrenme üretmiyor ve etkileşim için kalan zamanı azaltıyor.

Ağır ihmal. Temel bakımın ve etkileşimin ciddi biçimde eksik olduğu durumlarda gelişimin her alanı etkileniyor.

Süregiden aile içi gerginlik ya da şiddet. Sürekli tehdit altında olan bir çocukta öğrenmeye ayrılan kaynak azalıyor.

Ebeveynde ağır ruhsal tablo. Örneğin tedavi edilmemiş doğum sonrası depresyon, karşılıklı etkileşimi belirgin biçimde azaltabiliyor. Bu, ebeveynin suçu değil ve destek alındığında tablo düzeliyor.

Çok dilli ortam gecikme nedeni değil. Bu, ailelerde yaygın bir endişe. İki dilli büyüyen çocuklarda sözcük dağarcığı başlangıçta iki dile bölünmüş görünse de toplam dil gelişimi geride kalmıyor. Çok dillilik bir gecikme açıklaması olarak kullanılmamalı.

Yaşa Göre Uyarıcı Belirtiler

Aşağıdaki maddeler tanı ölçütü değil, değerlendirme gerektiren işaretler.

6 ay. Yüze bakmama, gülümsememe, sese yönelmeme, baş kontrolünün gelişmemesi.

9 ay. Karşılıklı sesleşmenin olmaması, tanıdık yüzlere tepkisizlik, desteksiz oturamama.

12 ay. İşaret etmeme, ismine tepki vermeme, el sallama gibi jestlerin olmaması, hiç heceleme olmaması, destekle ayakta duramama.

18 ay. Hiç anlamlı sözcük olmaması, basit yönergeleri anlamama, taklit oyunun olmaması, bağımsız yürüyememe.

2 yaş. İki sözcüklü ifade kurmama, vücut bölümlerini gösterememe, koşamama, sembolik oyunun olmaması.

3 yaş. Cümle kuramama, yakınları tarafından anlaşılmayan konuşma, akranlara ilgisizlik, basit yönergeleri izleyememe.

Her yaşta. Kazanılmış bir becerinin kaybedilmesi. Bu madde diğerlerinden ayrı duruyor ve beklemeden değerlendirme gerektiriyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda ilk yaptığım şey nedeni aramaktan önce sürecin doğru yerden başlamasını sağlamak, çünkü işitme değerlendirmesi atlanmış bir çocukta yapılan her çalışma eksik kalıyor. Aileyle çalıştığımda odağım suçluluk duygusu oluyor. “Ben bir şey mi yaptım” sorusu evdeki etkileşimi doğrudan azaltıyor. Aileden mükemmel bir uyaran ortamı kurmasını istemiyorum, karşılıklı ve sürdürülebilir bir ilişki yeterli.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Yukarıdaki yaş maddelerinden herhangi biri karşılanmıyorsa
• Kazanılmış bir beceri kaybedildiyse
• Çocuk sese ya da ismine tutarlı biçimde tepki vermiyorsa
• Birden fazla gelişim alanında geride kalma varsa
• Erken doğum ya da doğum sırasında sorun öyküsü varsa
• Göz teması, ortak dikkat ya da taklit belirgin biçimde zayıfsa
• Çevrenizden “bekle geçer” duymanıza rağmen kuşkunuz sürüyorsa

Erken değerlendirme sonucu belirgin biçimde değiştiriyor. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.