Bilinçaltı Nedir?

“Bilinçaltı” günlük dilde çok kullanılan bir kavram. Bu kullanımın büyük bölümü de yanlış.

Bu yazı, kavramın ne anlama geldiğini ve neyin dayanağı olduğunu ayırıyor.

Kavramın Kaynağı

Bu kavram psikanalizden geliyor. Zihnin farkındalık dışında kalan bölümünü tanımlamak için kullanıldı.

Bugünkü bilimsel dilde ise farklı kavramlar tercih ediliyor: bilinçdışı süreçler, otomatik süreçler ve örtük süreçler.

Bu bir kelime tercihi değil. Kavramın içeriği de değişti.

Farkındalık Dışı Süreçler Var mı

Var ve bu iyi belgelenmiş.

Zihinsel işleyişin büyük bölümü farkındalık dışında gerçekleşiyor.

Otomatik işlemler. Araç kullanmak, yürümek, okumak. Bir kez öğrenildiğinde dikkat gerektirmiyor.

Örtük bellek. Nasıl yapıldığını anlatamadığınız beceriler. Bisiklete binmek gibi.

Örtük öğrenme. Farkında olmadan öğrenilen örüntüler.

Otomatik değerlendirme. Bir kişiyi ya da durumu saniyeler içinde değerlendirmek.

Duygusal tepkiler. Bir koku ya da sesle gelen ani duygu.

Örtük tutumlar. Kişinin açıkça savunmadığı ancak davranışına yansıyan eğilimler.

Bu süreçlerin varlığı tartışmalı değil.

Ne Yapmıyor

Bu bölüm, yanlış iddiaları ayırıyor.

Gizli bir depo değil. Tüm anıların eksiksiz saklandığı bir arşiv yok. Bellek, kaydedilen bir şeyin geri oynatılması gibi çalışmıyor. Her hatırlama bir yeniden kurma.

Erişilemez bir bölge değil. Otomatik süreçler fark edilebilir hâle getirilebiliyor. Terapinin yaptığı işlerden biri de bu.

Sınırsız bir güç değil. Bu alanda satılan ürünlerin dayandığı “sınırsız potansiyel” iddiası bir pazarlama söylemi.

Programlanabilir bir yazılım değil. “Bilinçaltını yeniden programlama” ifadesi, zihnin nasıl çalıştığına dair yanlış bir benzetme.

Bilinçaltı Mesajlar

Bu, en çok merak edilen konu.

Bilinen şu: fark edilmeyen uyaranların küçük ve kısa süreli etkileri gösterilmiş durumda. Örneğin bir kelimeye kısa süre maruz kalmak, sonraki bir görevde ilgili kelimelere erişimi hızlandırabiliyor.

Ancak bu etkiler küçük, kısa süreli ve laboratuvar koşullarına bağlı.

Kanıtı olmayan iddia şu: bilinçaltı mesajların kişiyi istemediği bir davranışa yönlendirdiği. Bu iddia, yıllar önce ortaya atılmış bir aldatmacadan doğdu ve tekrarlanan çalışmalarda desteklenmedi.

Hipnoz

Bu kavram sık birlikte anılıyor.

Gerçek bir uygulama. Odaklanmış dikkat ve telkine açıklığın arttığı bir durum.

Bazı alanlarda destekleyici. Ağrı yönetimi, sigara bırakma ve bazı kaygı tablolarında destekleyici olarak kullanılıyor.

Gizli anıları açığa çıkarmıyor. Bu, en önemli nokta. Hipnoz altında elde edilen anıların güvenilirliği düşük ve yanlış anı oluşma riski yüksek.

Bu nedenle geçmişteki olayları ortaya çıkarmak amacıyla kullanılması uygun görülmüyor.

Herkeste aynı etkiyi göstermiyor.

Uzman tarafından uygulanmalı.

Dayanağı Olmayan Uygulamalar

Bu alanda satılan pek çok ürün ve program bulunuyor.

“Bilinçaltı temizleme” uygulamaları.

Uykuda dinlenen ses kayıtları. Uyku sırasında karmaşık bilgi öğrenildiğine dair güvenilir kanıt yok.

“Zihin programlama” kursları.

Belirli frekanslarla iyileşme iddiaları.

Geçmiş yaşam çalışmaları.

Bu uygulamaların ortak özelliği şu: hızlı ve çabasız bir dönüşüm vaat ediyorlar.

Bu vaat, en güçlü uyarı işareti.

Terapide Nasıl Ele Alınıyor

Farkındalık dışı örüntülerle çalışmak, psikoterapinin merkezinde yer alıyor. Ancak yaklaşımlar farklı yollar izliyor.

Psikodinamik yaklaşımlar. Bilinçdışı süreçlere, erken dönem ilişkilere ve terapide tekrar eden ilişki örüntülerine odaklanıyor.

Bilişsel davranışçı yaklaşımlar. Otomatik düşünceler üzerinden ilerliyor. Bunlar hızlı, alışılmış ve genellikle fark edilmeyen düşünceler. Çalışma, onları fark edilir hâle getirmekle başlıyor.

Şema odaklı çalışma. Erken dönemde kurulan ve yaşam boyu tekrar eden örüntüler.

Duygu odaklı yaklaşımlar. Kaçınılan ve tanınmayan duygular.

Bu yaklaşımların ortak yanı şu: fark edilmeyen bir örüntüyü fark edilir hâle getirmek.

Fark edilir hâle geldiğinde üzerine çalışmak mümkün oluyor.

Sizi Etkileyen Şeyler

Somut olarak konuşmak gerekirse, farkında olmadan sizi etkileyen şeyler şunlar.

Otomatik düşünceler. Bir olay karşısında anında geçen ve fark edilmeyen yorumlar.

Erken dönem ilişki beklentileri. İnsanlarla nasıl bir ilişki kurulacağına dair kurulan varsayımlar.

Öğrenilmiş tepkiler. Belirli durumlarda otomatikleşmiş davranışlar.

Koşullanmalar. Bir uyaranın belirli bir tepkiyi tetiklemesi.

Kaçınma örüntüleri. Neden kaçınıldığının fark edilmemesi.

Bedensel bellek. Bir durumun bedende tepki üretmesi.

Bunların hepsi, terapide üzerine çalışılabilen şeyler.

Terapiye Yaklaşımım

Bu kavramla gelen kişilere ilk söylediğim şey, farkındalık dışı süreçlerin gerçek olduğu ancak gizli bir depo ya da programlanabilir bir yazılım olmadığı. Çalıştığımız şey somut: bir olay karşısında hangi düşüncenin otomatik olarak devreye girdiği ve bu tepkinin nerede öğrenildiği. Fark edilmeyen bir örüntüyü fark edilir hâle getirmek, sürecin en çok iş gören kısmı. Hızlı ve çabasız dönüşüm vaat eden uygulamalara karşı da açıkça uyarı yapıyorum, çünkü bu alanda çok sayıda dayanaksız ürün bulunuyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Aynı örüntü ilişkilerinizde tekrar ediyorsa
• Neden öyle tepki verdiğinizi anlamadığınız durumlar varsa
• Belirli durumlarda beklenmedik yoğunlukta duygular yaşıyorsanız
• Kaçındığınız durumların nedenini bilmiyorsanız
• Uyku ve iştah düzeniniz değiştiyse
• Kaygı ya da çökkünlük belirtileri varsa
• Dayanağı olmayan uygulamalara para ve zaman harcadıysanız
• Hipnoz ya da benzeri bir uygulama sonrası rahatsızlık yaşadıysanız
• Yaşamdan çekilme düşünceleri varsa, bu durumda 112

Psikoterapinin genel işleyişini terapi nedir yazısında ele aldım.

Fark etmediğiniz örüntülerin günlük hayatınızı nasıl yönlendirdiğini görmek isterseniz, bireysel terapi tam olarak bunun üzerine kurulu.