Kişilik Bozukluğu Türleri ve Tedavi Yöntemleri

Kişilik bozuklukları tek bir tablo değil. Birbirinden çok farklı örüntüler aynı başlık altında toplanıyor.

Bu yazı bu ayrımları ve tedavi yaklaşımlarını ele alıyor. Tablonun ne olduğunu kişilik bozukluğu nasıl ortaya çıkar, tedavi sürecinin nasıl işlediğini ise kişilik bozukluğu tedavi süreci yazısında ayrıntılı anlattım.

Baştan bir uyarı: aşağıdaki tanımlar bir tanı aracı değil. Bu ölçütlerin yorumlanması uzmanlık gerektiriyor ve kendine ya da bir yakınına tanı koymak çoğu zaman yanlış sonuç veriyor.

Üç Küme

Tablolar görünüm benzerliğine göre üç kümede toplanıyor.

A kümesi. Garip ve sıra dışı görünen örüntüler.

B kümesi. Dramatik, duygusal ve dalgalı örüntüler.

C kümesi. Kaygılı ve korkulu örüntüler.

Bu gruplama pratik bir kolaylık sağlıyor ancak keskin sınırlar taşımıyor.

A Kümesi

Paranoid kişilik bozukluğu. Başkalarının güdülerine karşı yaygın bir güvensizlik ve kuşku. Zararlı davranılacağı beklentisi, sıradan davranışlarda gizli anlam arama, kin tutma ve sırlarını paylaşmama. Ayrıntılı olarak paranoid kişilik bozukluğu belirtileri ve tedavisi yazısında ele aldım.

Şizoid kişilik bozukluğu. Sosyal ilişkilerden kopukluk ve duygusal ifadede kısıtlılık. Yakın ilişki isteğinin düşük olması, yalnız etkinlikleri tercih etme, övgü ve eleştiriye karşı kayıtsızlık. Ayrıntılı olarak şizoid kişilik bozukluğu nedenleri yazısında anlattım.

Şizotipal kişilik bozukluğu. Yakın ilişkilerde belirgin rahatsızlık, olağandışı düşünce ve algı deneyimleri, sıra dışı konuşma biçimi ve davranış. Ayrıntılı olarak şizotipal kişilik bozukluğu nedenleri ve tedavisi yazısında ele aldım.

B Kümesi

Antisosyal kişilik bozukluğu. Başkalarının haklarını göz ardı etme ve ihlal etme örüntüsü. Yasalara uymama, aldatıcılık, dürtüsellik, saldırganlık, sorumsuzluk ve pişmanlık duymama. Tanı için on sekiz yaşın doldurulmuş olması ve davranım sorunlarının çocuklukta başlamış olması gerekiyor. Ayrıntılı olarak antisosyal kişilik bozukluğu belirtileri ve tedavisi yazısında ele aldım.

Sınır kişilik bozukluğu. İlişkilerde, benlik algısında ve duygudurumda belirgin dalgalanma ile dürtüsellik. Terk edilme kaygısı, uçlar arasında gidip gelen ilişkiler, kimlik belirsizliği, kendine zarar verme davranışı ve yoğun öfke. Ayrıntılı olarak borderline kişilik bozukluğu belirtileri ve tedavisi yazısında anlattım.

Histriyonik kişilik bozukluğu. Aşırı duygusallık ve ilgi arama örüntüsü. Bu başlığı histriyonik kişilik bozukluğu nedenleri ve belirtileri yazısında ele aldım.

Narsisistik kişilik bozukluğu. Büyüklük duygusu, hayranlık ihtiyacı ve empati eksikliği. Kendini özel görme, ayrıcalık beklentisi, başkalarını kullanma ve eleştiriye karşı kırılganlık. Ayrıntılı olarak narsisistik kişilik bozukluğu nedir yazısında anlattım.

C Kümesi

Çekingen kişilik bozukluğu. Sosyal ortamlarda ket vurulmuşluk, yetersizlik duygusu ve olumsuz değerlendirilmeye aşırı duyarlılık. Sosyal etkinliklerden kaçınma, beğenilmeyeceği düşüncesiyle ilişki kurmama. Ayrıntılı olarak çekingen kişilik bozukluğu nedenleri ve tedavisi yazısında ele aldım.

Bağımlı kişilik bozukluğu. Bakılma ihtiyacının belirgin olması, buna bağlı boyun eğici davranış ve ayrılık korkusu. Karar verememe, sorumluluğu başkasına devretme, yalnız kalmaktan korkma. Ayrıntılı olarak bağımlı kişilik bozukluğu nedir yazısında anlattım.

Obsesif kompulsif kişilik bozukluğu. Düzen, mükemmeliyetçilik ve denetim ile aşırı meşguliyet. Ayrıntıya takılma, işi bitirememe, esneklikten uzaklık ve devretmekte zorlanma.

Bu son tablonun obsesif kompulsif bozukluktan farklı olduğunu belirtmek gerekiyor. Obsesif kompulsif bozuklukta istenmeden gelen düşünceler ve bunları yatıştıran davranışlar var ve kişi bunlardan rahatsız. Kişilik örüntüsünde ise kişi kendi işleyişini genellikle doğru buluyor.

Sınıflandırmanın Sınırları

Bu bölüm önemli, çünkü listeler olduğundan kesin görünüyor.

Örtüşme. Bir kişide birden fazla tablonun ölçütleri karşılanabiliyor. Bu, sistemin en çok eleştirilen yanı.

Sınırların keskin olmaması. Kişilik bir kutuya girmiyor. Ölçütleri sınırda karşılayan bir kişi ile açık biçimde karşılayan bir kişi aynı tabloda sayılıyor.

Kültürel bağlam. Bir davranışın olağan sayılıp sayılmadığı kültüre göre değişiyor ve değerlendirme buna göre yapılıyor.

Boyutsal yaklaşıma geçiş. Bu sınırlar nedeniyle güncel sınıflandırmalarda boyutsal bir yaklaşım öne çıkıyor. Bu yaklaşımda kişi bir kategoriye yerleştirilmiyor. Bunun yerine belirli özellikler derece derece değerlendiriliyor: olumsuz duygulanım, kopukluk, karşıtlık, ket vurulmuşluk ve dürtüsellik gibi.

Boyutsal yaklaşımın pratikteki karşılığı şu: soru “hangi kutudayım” değil, “hangi alanda ne kadar zorlanıyorum”.

Bu, çalışılabilir alanları da daha net gösteriyor.

Tedavi Yaklaşımları

Psikoterapi bu tablolarda ilk sırada yer alıyor.

Sınır kişilik örüntüsü için geliştirilmiş yaklaşımlar. Bu alan en çok çalışılmış olanı. Duygu düzenleme, sıkıntıya tahammül, kişilerarası beceriler ve kendine zarar verme davranışının azaltılması üzerine kurulu yapılandırılmış programlar bulunuyor. Etkinliği gösterilmiş durumda.

Şema odaklı yaklaşımlar. Erken dönemde yerleşen ve yaşam boyu tekrarlayan örüntüler üzerine çalışıyor. Birden fazla kişilik örüntüsünde kullanılıyor.

Bilişsel ve davranışçı yaklaşımlar. Özellikle çekingen ve bağımlı örüntülerde, kaçınma ve olumsuz değerlendirme beklentisi üzerinde.

Zihinselleştirme temelli yaklaşımlar. Kendi ve başkalarının zihinsel durumlarını okuma becerisi üzerine.

Aktarım odaklı yaklaşımlar. İlişki örüntülerinin terapi ilişkisi içinde ele alınması.

Grup çalışmaları. Kişilerarası örüntülerin doğrudan gözlenebildiği bir alan sunuyor.

İlaç tedavisi. Kişilik örüntüsünün kendisi için değil, eşlik eden çökkünlük, kaygı ya da dürtüsellik gibi başlıklar için kullanılıyor. Karar ve takip hekime ait.

Hangi Tabloda Ne Öne Çıkıyor

Sınır örüntüsünde duygu düzenleme ve kendine zarar verme davranışının azaltılması ilk hedefler.

Çekingen örüntüde kaçınmanın kademeli olarak azaltılması ve olumsuz değerlendirme beklentisinin sınanması.

Bağımlı örüntüde karar verme, sorumluluk alma ve yalnız kalabilme.

Obsesif kompulsif örüntüde esneklik, hata payı ve devredebilme.

Narsisistik örüntüde kırılganlığın ele alınması ve ilişkilerdeki karşılıklılık.

Paranoid örüntüde güven ilişkisinin kurulması, sürecin en uzun ve en belirleyici adımı.

Şizoid ve şizotipal örüntülerde işlevselliğin desteklenmesi ve varsa eşlik eden tabloların ele alınması.

Antisosyal örüntüde kanıt en sınırlı olan alan burası. Çalışma çoğu zaman davranışsal sonuçlar ve dürtü kontrolü üzerine kuruluyor.

Tedaviden Ne Beklenmeli

Kişilik değişmiyor. Hedef bu değil. Hedef, örüntünün esnemesi ve işlevselliği bozmayı bırakması.

Süre uzun. Aylarla değil, çoğu zaman yıllarla ölçülüyor.

İlk iyileşmeler davranışsal alanda görülüyor. Dürtüsellik ve kendine zarar verme gibi başlıklar daha erken değişiyor.

İlişki alanı en yavaş değişen alan.

Bırakma oranı yüksek. Bu, bilinen bir zorluk. Sürecin en kritik dönemi başlangıç dönemi.

Sürecin kaç seans sürdüğü ve nasıl ilerlediği kişilik bozukluğu tedavi süreci yazısında.

Terapiye Yaklaşımım

Bu başlıkta kişiyi bir kutuya yerleştirmeyi öncelik olarak görmüyorum. Boyutsal bakmayı tercih ediyorum: hangi alanda ne kadar zorlanıldığı, çalışılabilir hedefleri kategoriden daha net gösteriyor. Eşlik eden çökkünlük ve kaygıyı öne alıyorum, çünkü yaşam kalitesindeki en hızlı değişim orada oluyor. Kimseye kişiliğini değiştirmeyi hedef olarak koymuyorum.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• İlişkileriniz farklı kişilerle benzer biçimde sonlanıyorsa
• Aynı tepkiyi işe yaramadığı hâlde tekrarladığınızı fark ediyorsanız
• Duygularınızı düzenlemekte belirgin biçimde zorlanıyorsanız
• İş ve sosyal yaşamınız süregiden bir örüntü nedeniyle etkileniyorsa
• Daha önce tanı aldınız ancak tedavi sürdürülmediyse
• Tabloya çökkünlük, kaygı ya da madde kullanımı eşlik ediyorsa
• Bir yakınınızla ilişkiniz sürdürülemez hâle geldiyse
• Kendine zarar verme davranışı varsa, bu durumda beklemeden başvurmak gerekiyor

Hangi örüntüyle çalışılacağı ilk görüşmelerde netleşiyor. Bireysel terapi sayfasını inceleyebilirsiniz.