Gençler Neden Kötü Karar Verirler?

Ergenlerde riskli kararlar, ailelerin en çok kaygılandığı konulardan biri.

Yaygın açıklama şu: “Sonuçlarını düşünmüyor.”

Bu açıklama doğru değil ve bu yüzden işe yarayan bir yaklaşım da üretmiyor.

Riski Bilmiyor Değiller

Bu, en önemli düzeltme.

Ergenlerin riskleri değerlendirme kapasitesi, sakin koşullarda yetişkinlere yakın.

Sorulduğunda bir davranışın risklerini sayabiliyorlar. Bilgi eksikliği yok.

Fark, karar verilen anın koşullarında ortaya çıkıyor.

Gelişimsel Açıklama

Bu dönemde iki sistem farklı hızlarda gelişiyor.

Duygu ve ödül sistemleri. Ergenlikte belirgin biçimde etkin. Ödüle duyarlılık yüksek, yeni deneyim arayışı güçlü.

Denetim ve planlama sistemleri. Daha yavaş olgunlaşıyor. Bu gelişim yirmili yaşların ortalarına kadar sürüyor.

Bu iki sistem arasındaki fark, bu döneme özgü bir örüntü üretiyor: sakin koşullarda iyi kararlar, duygusal yoğunluk altında riskli kararlar.

Bu, bir kusur değil. Ayrıca bir işlevi de var: bu dönemde risk alma eğilimi, evden ayrılma, yeni ortamlara girme ve bağımsızlaşma için gerekli.

Akran Etkisi

Bu, en belirleyici etken.

Akran varlığında risk alma eğilimi bu yaş grubunda belirgin biçimde artıyor.

Bu etki, doğrudan bir baskı gerektirmiyor. Yalnızca akranların varlığı bile yeterli oluyor.

Bunun pratik sonucu şu: bir ergenle tek başınayken yaptığınız konuşma, arkadaşlarıyla birlikteyken geçerliliğini kaybedebiliyor.

Ayrıca akran onayı bu dönemde yüksek bir değer taşıyor. Dışlanma korkusu, riskli davranışın en güçlü nedenlerinden biri.

Duygusal Yoğunluk

Kararlar sakin koşullarda değil, duygusal yoğunluk altında veriliyor.

Öfke, heyecan, aşk, dışlanma korkusu ve utanç.

Bu koşullarda denetim kapasitesi düşüyor. Bu, yetişkinlerde de böyle. Ancak ergenlerde etki daha belirgin.

Buna eklenen bir etken var: uykusuzluk. Bu yaş grubunda uyku ihtiyacı yüksek ve okul saatleriyle çoğu zaman uyuşmuyor. Uykusuz bir zihinde denetim kapasitesi daha da düşüyor.

Diğer Etkenler

Anlık ödül ve uzak sonuç. Anlık ödül daha ağır basıyor. Uzak bir sonucun bugünkü davranış üzerindeki etkisi zayıf.

Kimlik arayışı. Deneme, bu dönemde kimlik gelişiminin bir parçası.

Özerklik ihtiyacı. Yasak, bazı durumlarda davranışı çekici hâle getiriyor.

Kendini geçici hisseden risk algısı. “Bana bir şey olmaz” düşüncesi bu dönemde daha yaygın.

Sosyal medya. Görünürlük ve onay, riskli davranışı pekiştirebiliyor.

Alkol ve madde. Denetimi doğrudan azaltıyor.

Evdeki gerilim.

Ne İşe Yaramıyor

Yalnızca bilgi vermek. Riskleri anlatmak yeterli olmuyor, çünkü bilgi eksikliği yok.

Korkutmak. Aşırı korkutucu anlatımlar genellikle inandırıcı bulunmuyor.

Tümüyle yasaklamak. Gizli davranış üretiyor. Ayrıca en riskli sonuç şu: bir sorun yaşadığında aileye gelemiyor.

Sürekli denetim. Bu yaşta denetim artırıldıkça direnç de artıyor.

Ceza yoğunluğunu artırmak.

Uzun konuşmalar yapmak. Özellikle olay sonrası ve öfkeliyken.

Karşılaştırma.

Ne İşe Yarıyor

Ortamı düzenlemek. Karar anında iradeye yüklenmek yerine, riskli durumun ortaya çıkma olasılığını azaltmak.

Önceden plan yapmak. Bu, en etkili yaklaşım.

Riskli bir durumla karşılaştığında ne yapacağını önceden konuşmak. Nasıl çıkacağı, kimi arayacağı ve nasıl eve döneceği.

Bir çıkış yolu vermek. Örneğin sorgusuz eve dönebileceği bir anlaşma. Bir mesaj attığında hiçbir soru sorulmadan alınacağını bilmek.

Bu tür anlaşmalar, akran baskısı altındaki bir gence somut bir seçenek sunuyor.

Kademeli özerklik. Sorumluluğu adım adım devretmek. Bu, hem gelişimsel ihtiyacı karşılıyor hem deneyim üretiyor.

İletişimi açık tutmak. En belirleyici koruyucu etken.

Bunun koşulu şu: gencin bir sorun yaşadığında aileye gelebileceğini bilmesi. Bu da ancak geldiğinde verilen tepkinin yönetilmesiyle mümkün.

Uykuyu korumak.

Kendi tutumunuza bakmak. Alkol ve riskli davranış konusunda model olmak.

İlişkiyi korumak. Bu dönemde ilişki bozulduğunda, tüm etki kaybediliyor.

Ne Zaman Bir Tabloya İşaret Ediyor

Bu dönemin olağan risk alma davranışıyla, değerlendirme gerektiren durumlar farklı.

Değerlendirme gerektirenler.

• Riskli davranışların tekrar etmesi ve şiddetlenmesi
• Alkol ve madde kullanımı
• Yasal sorunlar
• Okul devamsızlığı ve ani başarı düşüşü
• Sosyal ortamdan tümüyle çekilme
• Uyku ve yeme düzeninde belirgin değişiklik
• Kendine zarar verme davranışları
• Ani ve belirgin kişilik değişikliği
• Yaşamdan çekilme ifadeleri

Altta olabilecek tablolar: depresyon, kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, bipolar bozukluk, travma sonrası tablolar, madde kullanım bozukluğu ve akran zorbalığına maruz kalma.

Bu son madde önemli: ani bir davranış değişikliğinin arkasında bazen zorbalık ya da bir istismar bulunuyor.

Terapiye Yaklaşımım

Ailelere bu başlıkta ilk söylediğim şey, gencin riskleri bilmediği varsayımının doğru olmadığı. Bilgi vermek işe yaramıyor, çünkü bilgi zaten var. Çalıştığımız şey karar anının koşulları: akran varlığı, duygusal yoğunluk ve uykusuzluk. Buradan da somut bir şey çıkıyor: önceden plan yapmak ve bir çıkış yolu bırakmak. Ailelerle en çok üzerinde durduğum konu, gencin sorun yaşadığında eve gelebilmesi. Bunun koşulu geldiğinde verilen tepkinin yönetilmesi ve bu, tüm denetim önlemlerinden daha koruyucu.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Riskli davranışlar tekrar ediyor ve şiddetleniyorsa
• Alkol ya da madde kullanımı varsa, bu durumda gecikmeden
• Okul devamsızlığı ya da ani başarı düşüşü varsa
• Sosyal ortamdan tümüyle çekilme olduysa
• Uyku ve yeme düzeninde belirgin değişiklik varsa
• Ani ve açıklanamayan bir davranış değişikliği olduysa
• Yasal bir sorun ortaya çıktıysa
• Akran zorbalığı söz konusuysa
• Kendine zarar verme davranışları varsa, bu durumda gecikmeden
• Yaşamdan çekilme ifadeleri varsa, bu durumda 112

Bu, hassas bir konu. Acil bir durumda 112’yi arayın.

Ergen çocuğunuzla ilgili kaygılarınızı konuşmak isterseniz iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.