Çekingen Kişilik Bozukluğu Nedenleri ve Tedavisi

Bu tablo, kişilik bozuklukları içinde en az konuşulanlardan biri.

Sebebi de tablonun kendisiyle ilgili. Bu örüntüdeki kişiler dikkat çekmiyor, sorun çıkarmıyor ve yardım istemekte zorlanıyor.

Bu yazı tablonun ne olduğuna, nedenlerine ve tedavisine odaklanıyor. Değişimin nasıl olduğunu çekingen kişilik bozukluğunu yenmek mümkün mü, yakınları için yapılabilecekleri ise çekingen kişilik bozukluğu olanlara nasıl davranılmalı yazısında ele aldım.

Tanım

Çekingen kişilik bozukluğu, sosyal ortamlarda ket vurulmuşluk, yetersizlik duygusu ve olumsuz değerlendirilmeye aşırı duyarlılıkla tanımlanıyor.

Tanı ölçütleri şunlar. En az dördünün karşılanması gerekiyor.

1. Eleştirilme, onaylanmama ya da reddedilme korkusuyla kişilerarası temas gerektiren işlerden kaçınma.

2. Sevileceğinden emin olmadıkça insanlarla ilişkiye girmeme.

3. Utanç ya da alay konusu olma korkusuyla yakın ilişkilerde ölçülü davranma.

4. Sosyal ortamlarda eleştirilme ya da reddedilme konusunda sürekli meşguliyet.

5. Yetersizlik duygusu nedeniyle yeni kişilerle karşılaşılan ortamlarda ket vurulmuşluk.

6. Kendini sosyal olarak beceriksiz, çekici olmayan ya da başkalarından aşağı görme.

7. Utanç yaşayabileceği düşüncesiyle riskli görülen ya da yeni etkinliklerden kaçınma.

Tanı için örüntünün yaygın, süregiden ve işlevselliği belirgin biçimde bozan bir yapıda olması gerekiyor.

Neyle Karıştırılıyor

Bu ayrımlar pratikte en çok işe yarayan bölüm.

İçe dönüklük. Bir kişilik özelliği. İçe dönük kişi yalnız kalmaktan keyif alıyor ve bundan rahatsız değil. Sosyal ortamlara katılabiliyor ancak tercih etmiyor.

Bu tabloda ise kişi katılmak istiyor. Korkusu nedeniyle katılamıyor ve bundan rahatsız oluyor.

Ayırt edici olan bu rahatsızlık.

Utangaçlık. Yaygın bir mizaç özelliği. Yeni ortamlarda başlangıçta çekingen davranmak ancak zamanla rahatlamak. Bu tabloda rahatlama gelmiyor.

Sosyal kaygı bozukluğu. En çok karışan ve en çok tartışılan ayrım.

İki tablo büyük ölçüde örtüşüyor ve sık birlikte bulunuyor. Bazı araştırmacılar bunların aynı tablonun farklı şiddet düzeyleri olduğunu savunuyor.

Pratikte kullanılan ayrım şu: kişilik örüntüsünde kaçınma daha yaygın, daha erken başlıyor ve yetersizlik duygusu benlik algısının merkezinde yer alıyor. Sosyal kaygı bozukluğunda kaygı belirli durumlarla daha sınırlı olabiliyor.

Şizoid kişilik bozukluğu. Bu ayrım önemli. İki tabloda da sosyal geri çekilme var. Fark isteğe ait. Şizoid örüntüde yakın ilişki isteği düşük. Çekingen örüntüde ise istek yüksek, korku engelliyor.

Depresyon. Çökkünlük dönemlerinde sosyal geri çekilme görülüyor. Buradaki fark sürede ve başlangıçta.

Nasıl Görünüyor

Sosyal alanda. Davetleri reddetme, grup ortamlarında sessiz kalma, göz teması kurmakta zorlanma, dikkat çekmekten kaçınma.

İş yaşamında. Terfiyi reddetme, sunum gerektiren görevlerden kaçınma, fikrini söylememe, yetkinliğinin altında bir pozisyonda kalma. Bu, tablonun en somut maliyetlerinden biri.

Yakın ilişkilerde. İlişki kurmakta zorlanma, kurulan ilişkide de tümüyle açılamama, reddedilme korkusuyla mesafe koruma.

Zihinsel alanda. Sosyal bir olay öncesinde uzun süren endişe, olay sırasında kendini izleme ve olay sonrasında tekrar tekrar gözden geçirme. Bu üçlü, tabloyu sürdüren asıl mekanizma.

Benlik algısında. Kendini başkalarından aşağı görme. Bu, geçici bir düşünce değil, benlik algısının merkezinde yer alan bir değerlendirme.

Nedenler

Ketlenmiş mizaç. Doğuştan gelen bir eğilim. Yeni uyaranlara karşı temkinli ve geri çekilen bir tepki. Bebeklik döneminden itibaren gözlenebiliyor ve bu tabloyla en tutarlı ilişkilendirilen zeminlerden biri.

Kalıtsal bileşen. Belirli bir pay taşıyor ancak tabloyu tek başına açıklamıyor.

Eleştirel ya da reddedici bir ortam. Sürekli eleştirilen, utandırılan ya da başkalarıyla kıyaslanan bir çocukta yetersizlik duygusu yerleşiyor.

Aşırı koruma. Zorluktan tümüyle korunan bir çocukta baş etme deneyimi oluşmuyor ve dünya tehlikeli bir yer olarak kodlanıyor.

Akran dışlanması ve zorbalık. Bu tabloda sık bildirilen bir öykü. Özellikle ergenlik döneminde yaşanan dışlanma, sosyal ortamı kalıcı bir tehdit olarak kodlayabiliyor.

Utandırıcı deneyimler. Kalabalık önünde yaşanan tek bir olay bile, ketlenmiş bir mizaçta belirleyici olabiliyor.

Ailede benzer örüntü. Hem kalıtsal hem öğrenilmiş bir aktarım söz konusu olabiliyor.

Nedenleri kişilik bozukluğu nedenleri yazısında genel olarak da ele aldım.

Tabloyu Sürdüren Şey

Bu bölüm, tedavinin mantığını açıklıyor.

Tabloyu sürdüren şey geçmiş değil, bugünkü kaçınma.

Mekanizma şöyle işliyor.

Kişi bir sosyal durumdan kaçınıyor. Kaygı hemen düşüyor. Bu düşüş, kaçınmanın işe yaradığı bilgisini pekiştiriyor.

Aynı zamanda bir bilgi hiç edinilmiyor: o duruma girseydi kaygının kendiliğinden düşeceği ve korkulan sonucun gerçekleşmeyeceği.

Sonuçta kaçınma kalıcı hâle geliyor ve kaçınılan alan zamanla genişliyor.

İkinci bir mekanizma daha var: güvenlik davranışları. Sosyal ortama girildiğinde göz teması kurmamak, kenarda durmak, az konuşmak ya da erken ayrılmak. Bunlar o anı kolaylaştırıyor ancak deneyimin tam yaşanmasını engelliyor. Kişi ortamdan çıktığında “iyi geçti çünkü konuşmadım” sonucuna varıyor.

Tedavi

Bu tabloda etkinliği gösterilmiş yaklaşımlar bulunuyor.

Kaçınmanın kademeli azaltılması. Tedavinin merkezinde yer alan çalışma. Kaçınılan durumlarla, kişinin taşıyabileceği bir sırayla ve uzman eşliğinde temas kurulması. Bu çalışmanın basamaklandırılması uzmanlık gerektiriyor, çünkü yanlış seçilmiş bir adımda kaygı düşmüyor, pekişiyor.

Olumsuz değerlendirme beklentisinin sınanması. “Beni beceriksiz bulacaklar” bir gerçek değil, bir tahmin. Bu tahminlerin sınanması, deneyim yoluyla değişim üretiyor.

Güvenlik davranışlarının ele alınması. Bunlar bırakılmadan yapılan temas, tam bir deneyim üretmiyor.

Kendini izleme davranışının azaltılması. Sosyal ortamda dikkatin kendi üzerinden dışarıya kaydırılması.

Benlik algısı üzerine çalışma. Yetersizlik duygusu, bu tabloda davranışsal değişimden sonra da sürebiliyor ve ayrıca ele alınıyor.

Sosyal beceri çalışması. Bazı kişilerde beceri eksikliği de bulunuyor ve bu, ayrıca desteklenebiliyor.

Grup çalışmaları. Bu tabloda özellikle işlevsel, çünkü hem sosyal temas hem çalışma alanı sunuyor.

İlaç tedavisi. Kişilik örüntüsünün kendisi için değil, eşlik eden sosyal kaygı bozukluğu ve depresyon için kullanılıyor. Karar ve takip hekime ait.

Eşlik Eden Tablolar

Sosyal kaygı bozukluğu. En sık eşlik eden tablo.

Depresyon. Uzun süreli izolasyon ve yetersizlik duygusu bu riski artırıyor.

Yaygın kaygı bozukluğu.

Alkol kullanımı. Sosyal ortamda kaygıyı azaltmak amacıyla kullanım bu tabloda bilinen bir risk.

Bağımlı kişilik örüntüsü. Örtüşme görülebiliyor.

Bu tablolar ayrıca değerlendiriliyor. Yaşam kalitesindeki en hızlı değişim çoğu zaman bu alanlarda sağlanıyor.

Terapiye Yaklaşımım

Bu tabloda hedefi sosyal bir kişi olmak üzerine kurmuyorum, çünkü bu hedef hem kişinin kendisine ait değil hem de ulaşılamadığında yetersizlik duygusunu büyütüyor. Odağım kaçınmanın hangi alanlara yayıldığı ve yaşamı ne kadar daralttığı. Adımı kişinin taşıyabileceği ölçüde tutuyorum, çünkü yanlış seçilmiş bir adımda kaygı düşmüyor pekişiyor.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı

• Sosyal ortamlardan kaçınma yaşamınızı belirgin biçimde daraltıyorsa
• İş yaşamınızda yetkinliğinizin altında kaldığınızı düşünüyorsanız
• İlişki kurmak istiyor ancak kuramıyorsanız
• Kendinizi sürekli başkalarından aşağı görüyorsanız
• Sosyal bir olay öncesi ve sonrası uzun süren endişe yaşıyorsanız
• Sosyal ortamda rahatlamak için alkol kullanmaya başladıysanız
• Tabloya çökkünlük belirtileri eşlik ediyorsa
• Yalnızlık süreklilik kazandıysa

Reddedilme beklentisi denemeden vazgeçirdiğinde döngü kapanıyor. Bu döngüyü açmak için bireysel terapi sayfasına bakabilirsiniz.